FIGHT CLUB

Англи хэлэнд байдаг "Attitude" , "Behavior" гэдэг нь биеэ авч яваа байдал, гаргаж байгаа ааш араншин, бусдад хандах хандлага, ёс суртахууны төлөв байдал гэсэн утгатай үгнүүд юм.
Их өргөн хэрэглэгддэг чухал ойлголтууд. Энэ хоёр "үзүүлэлтээр" доогуур оноо авч байгаа хүн бол өөрийнхөө нэр хүнд, сүрийг их доошоо оржээ гэж ойлгох хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, зүй бусаар авирладаг, бүдүүлэг харьцаатай, ёс суртахуунгүй, бусдад тааламжгүй (дээрэнгүй, дарласан байдалтай) ханддаг зантай хүн бусдад ямар ч нэр хүндгүй адлагддаг (ад үзэгддэг) гэсэн үг.

Ийм нэг нөхөр Монгол Улсын хууль тогтоох дээд байгууллагад суугаад удаж байна. Удах тусмаа улам л мууддаг нь гайхалтай. Төрөлхийн гаралтай бөгөөд "цусанд" нь байдаг юм болов уу гэтэл анх "шинэков" байхдаа ийм ааш авир гаргаж байгаагүй болохоор үгүй ч юм шиг. Тэгэхээр "олдмол" характер болж таарах гээд байна л даа.
Энэ нөхрийн нэрийг Ц.Нямдорж гэдэг. Их Хурлын дарга хийж хүртэл үзсэн, хууль заслаа гээд огцорч байсан этгээд. Увс аймгаас олон жил сойсон "азарга" даа.

Манай парламентын ихэнх гишүүд харин хаа очиж дэндүү томоотой улсууд байх юм. Бас Их Хурлын гишүүн гэдэг нэр төрөө боддог биз ээ. Ер нь чуулганы болон байнгын хорооны хуралдаанууд дээр маргалдаж мэтгэлцэх, хааяадаа ширүүн үг чулуудалцах боловч ханатай байдаг гэхэд болно. Маргалдаж муудалцах юм байх боловч ерөнхийдөө тэнцвэртэй бөгөөд хэтрүүлдэггүй. Уг нь нэг иймэрхүү байвал адаглаад зодоон хийж онигоонд ордог Солонгос болон Энэтхэгийн парламентын гишүүд шиг интернетээр дэлхий даяар цацагдаж "шараа" болохгүй юм даа. Нямдорж эдгээр улсуудын парламентын гишүүн байсан бол мөн ч олон зодооныг үүсгэсэн байх байсан биз ээ. Ямар азаар Монголын парламентын гишүүн болоод "төрчихсөн" юм!

Харж ажиглаж байдаг мань мэтийн хүмүүст харин тэр 76 "ямаан" дотор ганц нэг иймэрхүү овилгогүй сагсуу юм байхаар содон тусах гэж. Тэр тусмаа тэр содон юм нь саар муу талдаа байвал бүр эвгүй зэвүүцмээр болох юм аа.
Энэ овилгогүй нөхөр Их Хуралд суусан цаг хугацаандаа мөн ч олон амьтны дургүйг хүргэж хэрүүл үүсгэх хэнгэрэгийн дохиур болж байсан даа. Ажил хэрэгч маргаан мэтгэлцээн биш, хэрүүл шүү! Мэдээж "зүгээр" хэрэлдэхгүй элдэвээр доромжилж басамжилдаг, дарамталдаг онцгой "авъяастай". Уг нь шартай аавын хүү байсан бол Нямдоржийн нармайг нээчихэж чадах л байх л даа, гэхдээ мань эрийн аз болоход нөгөөдүүл нь шаргүй дээ биш, арай илүү ухаантай болохоор биеэ сайн барьдаг, тэвчдэг юм байна. За би байсан бол ч давхиж очоод даравгарыг нь дахиад хүн доромжлохгүй болтол нь дарвайлгах байх даа.

Саяхан Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны хуралдаан дээр энэ хэрүүлч "нахал" их л ууртай яравгар амьтан хоцорч орж ирээд шууд л Сайханбилэг, Энхбат гишүүн рүү агсарч гарсан гэнэ дээ. Энхбатыг "Ногоон ч билүү хар ч билүү намын дарга" гэж доромжилсон байгаа юм. Гэтэл нөгөө доромжлуулсан Энхбат нь (Ногоон намын дарга) дараа нь ярилцлага өгөхдөө Нямдоржийг хүн доромжилж байгаагаа өөрөө мэддэггүй юм шиг байна лээ гэж "өмөөрсөн" байна лээ. Угийн тийм зантай гэж "цайруулж" байгаа юм уу даа. Ингэж тэр овилгогүй нөхрийн "толгойг нь илээд" байвал тэр хүн чинь дүрдээ улам итгээд, "олдмол" гажигаа "төрөлхийн" гэж бодчихоод дөвчигнөсөн хэвээрээ л байх болно.

Хамгийн сүүлийн мэдээгээр тэрээр шинэхэн гишүүн Тэмүүжинг дайрч доромжилжээ. Концессын тухай хуулийн төсөл хэлэлцэх үед Тэмүүжин гишүүн асуулт тавьж Нямдоржийн "төрөлхийн өвчинг" хөдөлгөж орхисон байна.
Тэмүүжин гишүүн "-...Хуулийн орчныг хяналттай, даацтай болгох тухай хуулийн төслийг Засгийн газар оруулж ирэхгүй байна. Энэ чиглэлээр хийж буй ажил байна уу? Сонирхлын зөрчлийн тухай хуулийг хэзээ гаргах вэ? Хууль зүй, дотоод хэргийн яаманд авилгатай тэмцэх бодлого байна уу?" гэсэн асуултууд Нямдоржид тавьжээ.

Одоо мань эрийн хариуд нь хэлсэн үгийг нь авч үзье:
Нямдорж : " -...Сонинд өгсөн ярилцлагыг чинь үзсэн. (7 сарын 1-ний хэрэгт судалгаа хийж дүгнэлт өгөх зорилготой Их Хурлаас байгуулагдсан ажлын хэсгийг даргалж байгаа Тэмүүжингийн саяхан сонинд өгсөн ярилцлагыыг хэлж байгаа бололтой. Зохиогч)
Юу хийгдэж байгааг мэдэхгүй байж том том дүгнэлт өгөөд байгаа чинь надад таалагдахгүй байна. (!)... Засгийн газрын хуулийг шүүмжлээд хэрэггүй. Бидний хийсэн ажил дутагдалтай байж болно. Улс төрд орж ирчихээд юм яриад сууж байхын оронд ядаж нэг хуулийн төсөл санаачлаад боловсруулаад үзэх хэрэгтэй. Энэ бол улс төрч хүний хийх ажил" гэжээ.

Нөгөө муу Тэмүүжинг чинь хоосон яриад суугаад байна, ядаж нэг хуулийн төсөл бичээд үз хэмээн загнан сургааль айлджээ. Уг нь Тэмүүжинг юу хийх ёстой тухай ярилцаагүй биз дээ. Эсрэгээр Их Хурлын гишүүн асуулт тавьж Хууль зүй дотоод яамны сайд нь хариулт өгөх ёстой үйл ажиллагаа явагдаад байгаа хэрэг шүү дээ. Гэвч энэ бол тэр бүдүүлэгт огт хамаагүй бөгөөд жаахан л шүүмжлүүлэх юм уу, ороогдоод эхэлбэл "төрөлхийн" зангаараа зүрх нь дэлсээд унадаг ажээ. Өөрт нь "таалагдаагүй" бол харин тэрийгээ "нууж" чаддаггүй хэлээд хаядаг "шударга" гар гэж байгаа.

Цааш нь Тэмүүжин: "-...Та дотоод хэргийн сайдаа сайн хийж байгаа, харин Хууль зүйн сайдаа хийж чадахгүй байна.." гээд хэлээдэхсэн чинь бүр "буруутаад" баларсан гэнэ. Нямдож: "-... Чи мэдэхгүй. Манай яамны хаалгаар ч орж үзээгүй байж. Хуульч болох гэж байгаа бол нэг хуулийн төсөл дээр ажиллачихаад том ярьж бай. Ус үзээгүй байж гутал тайлж, уул хараагүй байж хормой шуух хэрэггүй..." хэмээн аянга мэт ниргэн хөөрхий Тэмүүжинг таг болгосон юм байхаа.
Тэмүүжин зайлуул орчин үеийн бүтээгдэхүүн болохоор янз бүрийн эртний зүйр цэцэн үгний учрыг сайн ойлгохгүй, уул ус , гутал хормой гээд юу яриад байнаа хэмээн гайхаад хэлэх үггүй мад тавиулсан бололтой.

Нямдоржийн хэлсэнээр яамных нь хаалгаар шагайнгуут тэр яамны ажил, болон мань эрийн хийсэн ажил нүдэнд дурайгаад харагдаж байх юм байхаа. Энэ этгээдийн хэлсэн үгнээс ажаад байхад нэг юм илэрхий харагдаж байна. Тэр нь юу вэ гэхээр, Их Хурлын гишүүн хүн заавал хуулийн төсөл санаачилсан байх ёстой бөгөөд энэ нь гишүүн хүний хийх ажил юм гэж. Нямдорж "хөдөөнийх" юм болохоор заримдаа хуулиа уншаад "буруу" ойлгох, "андуурч" дураараа засаж өөрчлөх зэргээр "жижигхэн алдаа" гаргадагийг хэлтрүүлж байгаа нь бусад гишүүд болон сонгогчдын зүгээс "хүнлэг" энэрэнгүйгээр ойлгож өршөөж байгаа хэрэг гэж ойлгох нь зүйтэй. Гэхдээ тэр алдаа болгон дээр нь хэлж засаж авахаа бодмоор байгаа юм. Ухаандаа "Улсын Их Хурлын гишүүн хууль санаачлах эрхтэй" гэдэг нь хууль санаачилж болно, бас санаачлахгүй байсан ч болно гэсэн хоёр салаа утгатай гэдгийг бусад гишүүд тэр нөхөрт байнга хэлж сануулж байвал яваандаа толгойд нь бат бөх суух бус уу. Тэгэхгүй бол тэр хүн чинь "төөрөлдсөн" хэвээрээ насыг барах нь байна шүү дээ. Хичнээн харамсалтай.

Бас хүнтэй харьцахдаа "Та" гэж дуудаж авгайлж байх нь их гоё гэдгийг тэр нөхөрт уйгагүй зааж өгмөөр байгаа юм. Уг нь манай хөдөөнийхөн чинь нас бага танихгүй хүүхэд залуусыг хүртэл "Та" гэж авгайлдаг сайхан уламжлалтай байсан даа. Нямдорж "хөдөөнөөс" гаралтай боловч багаасаа "хотжоод" тэр ёс заншлыг мартсан байж мэдэх юм.

Мань эртэй адилхан олон жил парламентэд сууж байгаа туршлагатай бусад гишүүд Их Хуралд байтугай Ардын армид оны ялгаа арилсан шүү гэдгийг цаадахдаа хэлж сануулж байхгүй бол шинээр орж ирсэн залуу гишүүдэд "оны ялгаа" гаргаж "хал цэргийн" авир гаргаад байна шүү. Энэ мэтээр хэлж ярьж сургаж байхгүй бол наад Нямдорж чинь бүр замаа алдлаа. Болохгүй бол нармайг нь нэг хоёр удаа нээгээд өгсөн ч яадаг юм! Тэр хүний сайн сайхны төлөө л хийж байгаа хэрэг шүү дээ. Нус гардаг газраас нь жаахан цус гаргахад гэмгүй байхаа, харин ч даралт нь буурах сайн талтай. Тэгээд болохгүй бол гишүүнээс нь татаж буулгаад "шарыг нь шувталж хар" болгохоос доо. Өөр аргагүй мэт.

Бас л "үзгээ" шүүрч авахгүй бол болохгүй нь. Цаана чинь янз бүрийн юм дуулдаад нерв хөдлөөд бичихгүй байж чадашгүй нь. Өнөө гайтай "гахайн ханиад" гээч нь орж ирээд бас ядарсан улсад нэрмээс болж эхэллээ. Гадны голомттой улсаас ирж байгаа хүмүүсийг шинжилгээнд хамруулах, бүр болдоггүй юм бол эхний 2 долоо хоногтоо амны хаалт зүүж байх ам өчгийг нь авч гар хөлийнх нь үсгийг зуруулж оруулж баймаар юм. Эхний 7-14 хоногт ямар нэгэн шинж тэмдэг илрэхгүй бол вирус тээгээгүй байна гэж үзээд амны хаалтны "горимоос" чөлөөлөгдөх жишээтэй. Ядарсан арга. Гэхдээ энэ өвчнийг басаж болохгүй учраас л манай мэргэн ухаантнууд ямар нэгэн сэргийлэх арга бодож хэрэгжүүлмээр байгаа юм. Улаан номонд орохоо шахаж ховордсэн Монголчууд энэ тахлаар сүйрч мэдэх учраас тоглоом биш шүү гэж. Сонинд бичигдсэн юмыг уншиж байхад нэг л үл тоосон, ялангуяа эрүүл мэндийн яамны ноёд их сандарч тэвдсэн байдалгүй, тун "дажгүй" биеэ барьсан тайван ярьж байх юм даа. Сандраад байхаар юм биш гэсэн аястай. Сая өнгөрдөг долоо хоногт л гэхэд АНУ-д 11 хүүхэд энэ өвчнөөр нас баржээ. Тахлын хэмжээнд авч үзэж байгаа энэ өвчнийг "басалгүй" онцгой арга хэмжээ авахгүй бол болохгүй гэдгийг тэр хариуцсан албан тушаалтнуудын толгой руу нь тоншиж байгаад хэлэх юмсан.

ДОХ гээчийнх нь халдвар авсан 61 дэх хүн бүртгэгдлээ л гэнэ. Эдгээр хүмүүсийн цаана лав 500 тээгч яваа гэж байна. Тэр 500 тээгч бас цааш нь "дамжуулж" л байгаа байх даа, бурхан минь! Энэ тал дээр бас л их тайван назгай хандаад байх шиг. Сэрэмжлүүлж (айлгаж) байгаа, яавал хамгаалж болох тухай зөвлөлгөө өгч байгаа юм байна уу? Хааяа нэг бэлгэвч тараадаг байх даа. Эрт урьдын цагт эхнэр нөхөр хоёр нөгөө бэлгэвчээ усанд чанаад "хандалж" уугаад нэмэр болоогүй гашуун туршлагаас одоо сургамж авсан байх магадлалтай ч хүмүүс тэр болгон түгээмэл хэрэглэж заншсан болов уу даа. Бэлгэвчийг яаж зөв хэрэглэх болон бусад бэлгийн зөв харьцааны тухай мэдлэг өгөх зорилготой хичээлийг дунд сургуулийн ахлах ангид зааж байхад гэмгүй л болов уу. Гэмгүйгээр барах уу, шаардлагатай байх.

Хотын нэг цэцэрлэгийн туслах багш нэг нас 5 сартай (!) хүүхдийг нүүр амыг нь хавдтал, тархийг нь хөдөлтөл алгадаж унагасан гэнэ. Нөгөө хүүхэд гэртээ хариад бөөлжөөд гүйлгээд унангуут мэдэгдсэн юм байх. Хүүхдийн хийсэн хэрэг нь унтах цагаараа унтаж өгөхгүй хажуудах хүүхэдтэйгээ тоглоод дүрсгүйтсэн юм байхаа. Тийм жаахан амьтныг алгадаж байдаг бас "фашист" маягийн араншинтай зэрлэг эмэгтэй байна. Батцэцэг гэдэг залуухан бүсгүй гэнэ. Хамгийн сонирхолтой бөгөөд эмгэнэлтэй нэг асуудал бол тэр хохирсон хүүхдийн эцэг эх нь Батцэцэгт "гомдоогүй" гэсэн учраас мөнөөх зэрлэг бүсгүй ажлаасаа халагдаад л өнгөрсөн юм гэнэ шүү.

Бариачаар хэдэн хоног бариулаад засрал олсон ч нялх амьтны тархинд ямар нэгэн битүү гэмтэл, согог суусан байхыг хэн мэдлээ. Тийм хожим илэрч мэдэх гэмтэл, эсвэл тархинд нь ямар нэгэн муу нөлөө үзүүлээгүй байгаасай гэж найдая. Гэхдээ шударга ёсыг барина гэвэл тэр хүүхэн үйлдсэн хэрэгтээ шийтгэл хүлээх л ёстой. Гэтэл эцэг эх нь гомдолгүй гэхээр Хан уулын цагдаа хэргийг нь хаасан гэнэ. Гомдолгүй гэхээр хэрэгтэн ялгүй өнгөрдөг энэ хачин "уламжлалаа" халах цаг болжээ. Ер нь ийм хачин юм байж таарахгүй; манайхаас өөр улсад ийм практик байдаг юм болов уу даа.

Тэр жаахан амьтны "нэрийн өмнөөс" аав ээж нь "том толгой" гаргаж хэрэгтнийг өршөөжээ. Гэтэл тэр хүүхэд насан туршийн гэмтэлтэй үлдээд яваандаа тэр нь илэрч том болсон хойноо унаж тусдаг өвчтэй болчихвол аав ээждээ харин гомдохоор барахгүй юм болох байх даа. Түүнээс гадна тэр зэрлэг хүүхэнд сургамж болгож шийтгэл хүлээлгэх нь цаашдаа дахиж хүүхдэд гар хүрэх нь ялтай юм байна шүү гэдэг ойлголтыг өгч сургамж болох , мөн бусад алганы амт үзүүлдэг сурган хүмүүжүүлүгч нарт анхааруулга сануулга болох учиртай байсан юм.

Хуулиараа бол иймэрхүү "хөнгөн" гэмтэл учруулсан бол мөнгөн торгууль эсвэл 1-3 сар хорих ялтай юм гэнэ. Энэ жаахан өөдөс шиг юманд том нас бие гүйцсэн амьтны алгадалт ч " хөнгөн" байгаагүй байх аа. 5,6 нас хүрсэн хүүхэд бол бас гайгүй байх гэж болохсон. Ер нь Монголчууд хүүхдийг 5 нас хүртэл нь зодож гар хүрэхийг цээрлэдэг байсан гэж дуулсан. Бас л учиртай. Таван нас хүртэлх үед хүүхдийн тархи, бие эрхтэн нь сайн бэхжиж өсөөгүй хэврэг байдагтай холбоотой байх. Ой таван сартай хүүхэд шүү, бодохоор уур хүрээд байх юм. Тэнэг юмнуудыг цээрлүүлэхгүй "өршөөж" гайхуулж байгаа ээж аав нь ч таарсан малнууд.

Хүүхдэд хэрцгий хандаж гар хүрдэг багш, асрагч нарын хийсэн хэргийн тухай урьд өмнө бас л сонсогдож байсан. Сонгинохайрханы хүүхдийн клиник сувиллын асрагч Болop-Эрдэнэ гэгч танхай эмэгтэй бас ой 3 сартай хүүхдийг өмдөндөө баалаа гэж уурлан багалзуурдан боож унагасанаас болж уг хүүхэд 2 өдөр сэхээнд орж нэг амьд үлдсэн түүх байна. Энэ асрагч зохих ялаа авч 7 жилээр шийтгүүлсэн билээ.

Саяхан агаарын чанарын албанаас хотын агаарт шинжилгээ хийгээд гарсан үр үнг нь мэдээлжээ. За энэ мэдээгээр бол бид удахгүй утаандаа хордоод "дуусах" юм байна. Өөрсдийгөө устгах юмаа л хийгээд байна шүү дээ. Тэрийг нь нөгөө төр засаг нь анхаарч түгшүүрийн харанга дэлдэж байгаа юм алга. Ёстой өнөө маргаашдаа мэнд мэлтийж байвал болоо гэсэн аятай. Монголчуудыг мөхөөх, устгах мэдээж олон арга байгаа. Түүн дотроос аюултай "аргын" нэгэнд энэ утаагаар хордуулах арга орно. Бас нэг арга нь архиар сайн угжиж бүгдийг нь архичин болгох явдал. Өөр нэг арга бол эм хүйстэйг нь гадагш нь гаргаж "цус сайжруулсанаар" цэвэр цусны Монгол хүн ховордож улмаар жам ёсоор устаж үгүй болох явдал юм.

Эдгээр аргуудыг гадаадын "дайснууд" хэрэглээд байгаа юм биш, бид өөрсдөө "хэрэглээд" байгаад л гол учир нь байгаа юм. Эдгээрээс дээр дурдсан агаарын бохирдлоор Монгол хүнийг хэрхэн хордуулж устгах "аргын" тухай авч үзье. Бусад аргынх нь тухай дараа хөндөж ярихыг бодъё.

АГААРЫН БОХИРДОЛ биднийг яаж хөнөөх тухай:

- Барилгын материалын үйлдвэрүүд агаарт тоосонцор ихээр бий болгож хүний уушгийг гэмтээж хатууруулдаг учраас Монголчууд яваандаа уушиггүй болж нас нь богиносон эрт чад хийнэ. Шийдэх арга нь: Тоосонцор үүсгэдэг иймэрхүү үйлдвэрийн газруудыг хотоос холовтор, салхин дор нь байгуулах ба нүүлгэн шилжүүлэх

- Автомашины утаагаар агаараа бохирдуулсанаар агаарын найрлагад байгаа хүхрийн хий нь уушгийг цоолж, хар тугалгатай бензин хэрэглэсэнээр хүний тархи мэдрэлийн эд эсийг гэмтээж, үүний улмаас Монголчууд эрүүл уушиггүй болж мэдрэл муутай богино настай хүнэнцэр болох хувирч цөөхөн наслаад хурдан чад болно.
Шийдэх арга нь: Өндөр настай, "тэтгэвэртээ" гарах нас нь болсон машиныг заазалж (гэхдээ хүчээр биш бодлогоор шүү), аль болохоор хорт утаа бага ялгаруулдаг орчин үеийн шинэ машиныг дэмжиж, хар тугалгагүй бензин хэрэглэдэг, цахилгаанаар явдаг тээврийн хэрэгслийг түлхүү нэвтрүүлж хэрэглэх

- Гэр хорооллынхон хотыг бараг бүслэж аваад зуухандаа нүүрс, хаймар шатаан агаар бохирдуулсанаас болж уг хорт бодис нь элэгний хорт хавдарыг үүсгэж , мөн эрэгтэй хүүхдийн үр тогтоох чадварыг үгүй болгосоноор Монголчууд яваандаа элэгний өвчнөөр эртхэн залуудаа бурхан болж, хүүхэд "хийх" чадваргүйн улмаас авгай аваад ч нэмэргүй болох бөгөөд залгамж халаагаа үлдээж чадахгүй болохоор тоо болон чанарын хувьд муудсаар мөхөх нигууртай.
Шийдэх арга нь: Гэр хорооллын "дайснуудыг" үтэр түргэн орон сууцжуулж, бетонон байшинд суух дургүй, уламжлалт "эсгий оромжиндоо" үнэнч айлуудын халаалтын асуудлыг утаагүй байдлаар шийдэж өгөх. (цахилгаанаар халаадаг ч юм уу, эсвэл хорт утаа маш бага буюу огт ялгаруулдаггүй түлшээр хангах)

Энд нэг анхаарах зүйл бол хотын гэр хорооллыг шинээр загвар гаргаж байгуулах нь чухал, өөрөөр хэлбэл, нэгдсэн цэвэр бохир усны шүлжээнд холбогдсон, эмх цэгцтэй замбараатай байгуулах нь чухал. Гэр хорооллын ил задгай бохир, жорлон муу уснаас гарч байгаа шивтэрийн хий гээч нь бас агаарыг чамгүй бохирдуулж Монголчуудыг шивтэрээр хордуулж байна.
Шийдэл нь: дээрээс үзнэ үү.

Авилгатай тэмцэх газрын дарга Сангарагчаа гэж нэг сайхан дураараа нөхөр байнаа. Энэ нөхрийг зайлуулахгүй бол болохгүй нь ээ. Улсын мөнгөөр ажилчиддаа байр сав авч өглөө гээд л хэвлэлээр шуугиад байсан чинь саяхан өөр бас олон булхай илэрсэн бололтой юм. Тэр булхайнаас нь товч дурдая:

- Усан спортоор хичээллэхэд зориулж 11 сая төгрөг зарлагадаж гэнэ. АТГ-ын ажилчид усанд сэлж сурахгүй бол, эсвэл тогтмол бассейнд булхаж тоглож байхгүй бол ажлаа хийж болохгүй болж гэнээ.

- Автомашины цонхны хальсанд 8.5 сая төгрөг. АТГ хэдэн машинтай юм бүү мэд. Хэд ч байлаа гэсэн цонхны шилээ "тент"-тэй болгохгүй бол авилга илрүүлж чадахгүй байгаа юм уу хаашаа юм? Мэдэж ийм их мөнгөөр албаныхаа тэргүүдийг "тентлээд" барахгүй цаана нь илүү гарах тул далимаар нь хувийнхаа чийчаанууддаа бас хальс наагаад аваа биз.
Даварсан гэж энийг л хэлэх байх.

- Оосортой модон гэр бүхий бал авахад 230000 төгрөг зарж гэнэ. Ийм бал иддэг газар юм уу хаашаа юм?
- 280000 төгрөгөөр 20 ширхэг бал авч гэнэ. Нэг бал 14000-аар авчээ. Хүний юмаар хүүдэгнэх гэж нэг үг байдаг даа. Сангарагчаа гуай мань мэтийн төлсөн татварын мөнгөөр тонгочиж байгаа жишээ энэ буюу. Ийм үнэтэй бал байж болох боловч заавал үнэтэй бал хэрэглэхгүй бол ажил хийж болохгүй, авилгатай тэмцэж болохгүй байгаа биз? Тийм гэж битгий малтаарай!

- Аянчин дэлгүүрээс элдэв хувцас авч нийт дүнгээрээ бараг 22 сая (!) төгрөг зарсан гэнэ. Бас энэ дэлгүүрээс майхан, хөнжил, гутал гэх мэтийг авахад нийт 40 сая (!) төгрөг зарцуулжээ. Аянчин дэлгүүр миний дуулсанаар гадны компаниудын үнэтэй хувцас хэрэглэл зардаг гэсэн. Ер нь АТГ-ынхан зугаалж цэнгэх зориулалттай эд зүйлээ улсын мөнгөөр аваад байдаг ямар учир байнаа? Даврахын дээдээр даварчээ!

- АТГ-ын ажилчид балет үзэж стрессээ тайлахад зориулж 726000 төгрөг гаргасан байна. Хувиасаа биш шүү! Хувьсгалын мөнгөөр тансаглаж байгаа нь энэ.

- Тэгээд л видео камер 5 саяар, майхан 1.7 саяар гэхчлэн бас бус зардлууд дурайж байна гэнэ шүү.
Ёстой даварсан Баагий гэж энэ Сангарагчааг хэлэх байх. Ерөнхийлөгч болон УИХ эрхбиш энэ тухай яаралтай арга хэмжээ авч зохицуулахгүй бол АТГ гэж ажлаа хийхгүй мөртөө ууж идэхээрээ уургын морь шиг газар болсон байна шүү. Тэр авсан бүх эд зүйлсийг зарж, улсад мөнгийг нь тушаалгах хэрэгтэй. Тэд нарыг тансаглуулах гэж бид мөнгө төлж байх ёстой юм уу.

Хотын замыг засаж сайжруулах гэж баахан юм болж байж хэдэн замаа зассан болсон боловч цаана нь бас дутуу зам байгаа юм байна. Ерөөсөө хоорондоо ажлын ямар ч уялдаа холбоогүй, зохион байгуулж байгаа газар, удирдлага нь аль ч шатандаа ямар ч чадваргүй, энэ ажилтай холбоотой байгууллага, албан газруудын арчаагүй үхээнц, хөшүүн хойрго байдал зэрэг нь зам засах, шинээр өөрчлөн барих энэ бүтээн байгуулалтын явц, чанар, хэрэгжилтэнд саад тотгор болсон гэхэд үнэнд нийцнэ. Ерөнхий сайд нь хүртэл олигтой мэдээлэл ч аваагүй байж хэн нэгнийг нь илүү буруутган туйлширч арчаагүй зан гаргаж байсан тухай би өмнө нь бичсэн билээ. Зам барьж байгаа компанид ажлаа хийх бүх л боломжийг чөлөөтэй хангаж өгөхийн оронд эсвэл мөнгөө бүрэн гүйцэд шилжүүлэхгүй санхүүжилтээр доголдуулах, эсвэл бусад холбогдох газрууд нь үйлдэл ба эс үйлдлээр садаа болж байсан явдал замын ажлыг удаашруулж, хугацаанаас нь хоцроож, заримыг нь бүр (жишээ нь нөгөө Маршалын гүүр) хойтонгоос наашгүй болгожээ.

Хэдэн жишээ татая:

-Замаа өргөтгөх явцад саад болж байсан шонгуудаа Цахилгаан Тээвэр компани (троллейбусны компани) зайлуулахгүй саад болж байсан гэнэ. Энэ хачин заваан байдлаас болж алдсан хэдэн өдөр ямар ажил амжуулж болох байсныг төсөөлөхөд хэцүү биш.
- Газар доор байсан кабелиудаа Эрчим хүчнийхэн зайлуулж шилжүүлэхгүй саад болж байсан гэнэ. Юу ч гэхэв дээ.
- Албан байгууллагууд зам тулгаж барьсан хашаа,хайсуудаа татаж авахгүй саад болсон гэнэ.
- Иргэд өөрсдийн ТҮЦ, дэлгүүрээ зайлуулж талбай чөлөөлж өгөхгүй бас саад болж байжээ.
Уг нь энэ бүхнийг замын ажил эхлэхээс өмнө бүрэн шийдэж, тухайн ажлын явцад шийдэхийг нь цаг тухайд нь зохицуулах тухай албан газруудтай тохирсон байх ёстой байсан юм. Даанч манайханы зохион байгуулах чадвар муу, арчаагүй удирдлага, менежерүүдийн арчаагүй байдлаас болж ийм хачин бантан шиг ажил болж өнгөрч байх шиг байна. Ажил зохион байгуулах чадвартай, бизнесийн удирдлага гээчийг мэддэг хүмүүсийг олж тавихгүй бол ийм байдлаар ажлаа явуулаад байвал бид хэзээ "бар" болноо?!

Говь-Алтайн Бигэр суманд 10000 гаруй "нинжа" алт ухаад ёстой нэг сэндийчэж өгч байгаа юм байх. Тэр хавийн газар ч гэж яг л бөмбөгдөөд орхисон дайны талбар шиг болсон гэнэ. Хайран сайхан байгалийн төрх нь алдагдаад хүн мал явахад хэцүү газар болжээ. Аймгаас болон хотоос цагдаа, хүн хүч очоод тэрхүү үлийн цагаан оготно шиг нинжануудыг хөөж явуулж байгаа боловч хүч хүрэхгүй байгаа юм байх. Хөөрхий нинжануудыг буруутгах аргагүй боловч байгалиа ингэж сүйтгэхийг нь яагаад ч зөвшөөрөмгүй. Тэд нарыг хөгөөд явуулахаар хэсэг байж байгаад харуул хамгаалалт байхгүй болохоор дахиад хүрээд ирдэг гэж албаны хүн гомдоллож байх нь өрөвдөлтэй. Улсын дугааргүй машин хөлөглөөд л энэ нинжанууд цагдаа нартай муур хулгана болж тоглоод удаж байгаа бололтой. Арчаагүй ч цагдаа, арчаагүй аймгийн удирдлага бол доо. Ганц энэ аймгийн сум ч биш, бас өөр газар ингэж ухаж сэндийчсэн олон газар байдаг гэнэ. Энэ асуудлыг шийдэж болох арга, чадвартай байгууллага, хүмүүс байхгүй юм байх даа, Монголд.

Саяхны УИХ-ын хуралдаан дээр нэг асуудал хэлэлцээд санал хураах болсон чинь хурлын танхимд ердөө 20 гишүүн тормойн үлдсэн байж гэнээ. Бусад нь гараад явчихсан байж гэнэ. Спикер маань толгойгоо маажаад яадаг юм билээ гэж байтал ашгүй хэн нэг нь нийт 53 санал өгдөг карт шургуулаастай байгааг хэлж гэнэ. Өөрөөр хэлбэл, 33 карт шургуулаастай боловч эзэд нь гараaд явчихсан байж л дээ. Амьгүй албат гэдэг шиг юм болж. Амьтай ба амьгүй албатын тоо нийлээд 53 хүрсэн тул санал хураахад ирц хангалттай гэж үзээд санал хурааж гэнээ. Амьтай 20 албатууд амьгүй 33 албатын "мартаад" явсан картыг ашиглан кнопыг дарсанаар нийт 44 дэмжсэн санал тоологдож, дарж амжаагүй 9 карт эсрэг санал "өгчээ". Амьтай албатуудаас зарим сэргэлэн нь 2-3 амьгүй албатын нэрийн өмнөөс санал өгсөн гэнэ. Энэ чинь одоо хуулиараа "ариун явдал" гэж зөвшөөрөгдсөн юм уу? Хуулиа хэлэлцэж эцэст нь саналаа өгөх чинь эрхэм гишүүн бүрийн хийх ёстой ажил баймаар юм. Өөр ямар чухал ажил гараад үндсэн ажлаа хаяад, хэн дуртай нь миний өмнөөс кноп дээр дарчихаарай гээд картаа орхиод явдаг байнаа? Тэр танхимд суугаад хуулиа хэлэлцээд үйлдвэрлээд бай гэж цалин авч байгаа биш бил үү?

За баахан нервтлээ. Ядаж ганц гялтайх сайхан мэдээ хэлээд дуусгая даа. Ноднин 7 сарын нэгэнд Монголын харгис цагдаад буудуулж хөлгүй болох аюултай тулгараад байсан 2 хүүхэд Өмнөд Солонгос явж эмчлүүлэх болж гэнээ. Э.Энхтөр ба Ж.Батзаяа (17 ба 18 настай) хоёрын Солонгос дахь эмчилгээний зардлыг Кореан Айр компани ба Досан групп хоёр дааж байгаа юм байна. Их баярлалаа гэж хэлье! Хувийн зүгээс болон та бүхнийг энэ хоёр компанийг дэмжиж аль болохоор боломжоороо тэдний бизнесийг авч үйлчлүүлж байвал бид нарын талархалаа илэрхийлэх бас нэг хэлбэр болох юм шүү гэдгийг хэлэх байна. Түүнчлэн МИАТ компани бас тэр хоёрын зардлыг дааж байгаа юм байна. МИАТ-ад бас баярлалаа гэж хэлье!

Хүнийг арьсны өнгөөр гадуурхдаг, нийгмийн байдал, биемахбодийнх нь хэлбэр бүтэц, тэр ч байтугай эрхэлдэг ажил мэргэжлээр нь хүртэл ад үзэж алагчилдаг моод Монголд их дэлгэрч байнаа. Барьдаг гар утсаар нь хүнийг эрэмбэлж ангилдаг гэнэ. Бүр тэр утасных нь дугаараар шүү! 96...., 88...-аар эхэлсэн дугаартай улсууд бол хүнд нэг их тоогддоггүй гэнэм. Нүдний өнгөөр нь бас ялгаварланаа. Муухай ногоон нүдтэй, муур шиг шар нүдтэй гэх. Манай муу Элбэгээг намхан нуруутай гэж ирээд баахан доромжилж билээ, энэ МАХН-ын малууд. Хүнд чинь бас нэг "совесть" гэж нэг юм байх ёстой доо уг нь. МАХН ч өөрт л ашигтай бол хүн доромжлох, бөгсөө худалдах, эхтэйгээ охолдож өлхөн чадна гэдгээ харуулсан даа.

Харууд гэж үйлээ үзэж зовж байгаа улсууд байнаа. Америк тивийг эзэгнэсэн цагаан арьстанууд яаж адгуусны авир гаргаж муусайн харуудыг өчнөөн жил тамласан билээ дээ. Манайд ч бас энд тэнд хар арьстантай төстэй, эрлийз гэмээр хүн явж байвал бас ярвайх маягтай. Яаж Эзэн Чингис маань Африк тивийг эзлээд баахан хар хүмүүс ачаад ирчээгүй юм. Тэгсэн бол хөөрхий харууд тамаа цайхгүй юу. Хятадад нэг хар явж байсан чинь хэдэн хужаа дагаж гүйгээд л, сармагчин шиг аяглаж, дуу авиа гарган доромжилж байсан тухай уншиж байснаа санаж байна.

Оросууд гэж дээрдээд байх юмгүй улс байна. Сая сонгогдсон хар Ерөнхийлөгчийг улаан эсэргүүцээд барсангүй дээ. Америкт байгаа Оросууд (Америкийн иргэн болчихсон) Обамагийн эсрэг санал өгөөд нэмэр болсонгүй. Тэд нарт цагаан арьстан л сонгогдож байвал аль намынх байх нь онц чухал биш бололтой.
Энэ жилийн Нобелийн шагналыг Америкийн шинэ Ерөнхийлөгч Обамад олгосон чинь муусайн арьсны өнгөөр ялгаварлан гадуурхагч (АӨЯГ) хог шаарнууд боож үхэх гэж байх шиг байна. Дээрэлхүү Оросын бүдүүлэг Жириновский мэтийн мунхагууд Обамаг энэ шагналыг авах зүйл хийгээгүй гээд шагналаас татгалзахыг зөвлөсөн ч гэх шиг. Харин хаа очиж нөгөө улаан хувьсгалч Кубын Кастро энэ шагналыг эзэндээ очсон байна гэсэн байх юм.

Манай Баабар юу гэж бодож байгаа бол доо. Энэ муу энхийн хар тагтаа  шагнуулаад байх даа яадгийн гэж байж мэдэх л байх. Учир нь мань хүний бичиж байгаагаар бол Обама энхийг тогтоож, хүчний тэнцвэрийг хадгалах биш харин эсрэгээр тэнцвэр алдагдуулж их хортой бодлого явуулж байгаа билээ. Баабарын үзэж байгаагаар дэлхий дээр энх тайван байдлыг "дайнч шонхор Буш" тогтоож байсан бөгөөд "энхийн хар тагтаа" хэзээ ч ингэж чадахгүй юм гэнэ лээ. Гэхдээ хүчээр, зэвсгийн чадлаар энх тайван тогтдог бол аль хэдийн хүн төрөлхтөн дайнгүй амар жимэр байх байсан болов уу. Даанч тийм биш гэдэг нь нотлогдсоор байгаа бус уу?
Одоо хүчээр биш, эвээр асуудлыг шийдэх цаг болсон. Осама, Обама хоёр дайсан биш найз байж болох л байсан. Яагаад Осама Америкт өширхөж аллага үйлдэх болов гэдгийг л бодох ёстой байхгүй юу. Юманд учир , суманд занги гэж.

Ерөнхийлөгч Обама сонгогдсон цагаасаа эхлэн найртай бодлого явуулж, Бушийн "буянаар" дахиад хүйтэн дайны хөшигний цаана ороод байсан улсуудтай ойртон дотносож , тэр ч байтугай Америкийг үзэж чаддаггүй орнуудтай нөхөрсөг харьцаа тогтоохыг оролдож эхэлсэн билээ. Нобелийн шагнал авах болзлыг хангахад нөлөөлсөн гол хийсэн ажлууд нь:
- Куба дахь Гуантанамо шоронг хаах шийдвэр гаргасан
- Иракаас Америкийн цэргүүдийг гаргах шийдвэр
- Дэлхийг цөмийн зэвсэггүй болгох санаачлага
- 1953 онд сонгуулиар шударгаар сонгогдсон Ираны Ерөнхийлөгчийг АНУ хууль бусаар түлхэн унагасаныг хүлээн зөвшөөрсөн явдал
- Кайро хотод нийт Ислам шүтлэгтэнгүүдэд хандаж хэлсэн үг
- "Терроризмын эсрэг дайн" гэгч утгагүй үгнээс татгалзсан явдал
- Хоригдол ялтанг тамлах , эрүү тулгах явдалд цэг тавьсан

Ер нь Мистер Моорын хэлсэнээр "хулганыг алахын тулд тэсрэх бөмбөг барьчихаад гүйгээд байх"  нь утгагүй юм. 9/11-ний аллагаар 3000 хүний амийг хөнөөсөн этгээдийг олж цээрлүүлэх нь зүй боловч энэ ажлыг танкны хүчээр хийх шаардлагагүй юм гэдэг нь үнэн. Яагаад гэвэл Осама чинь гэмт хэрэг хийсэн нэг муу хулгана шүү дээ. Ямар бүхэл бүтэн арми биш, улс биш.

Өөр улсын хэрэгт хөндлөнгөөс оролцож, урт хошуугаа дүрж, өөрийнхөө тааллаар зохицуулж зааварлах гэж оролддог, өөрийнхөө сонирхлыг тулгадаг хэдэн том гүрний дээрэнгүй бодлого, тэдний ашиг сонирхол, нөлөөгөө тогтоох гэсэн өрсөлдөөнөөс үүдэлтэй бүлэглэл талцал нь аливаа зөрчил, самуун, сөргөлдөөнд цаашилбал дайнд хүргэж байгаа юм. Эхээс төрөхдөө хар арьстай төрсөн нь тэр хүний "буруу" биш ("хар" арьстай байна гэдэг ГЭМ гэж үү?) гэдгийг зөвшөөрч байгаа бол Хойд Солонгос коммунист дэглэмтэй байгаад дургүйцээд байх хэрэггүй баймаар. Тэр улс толгойгоороо хөл хийнэ үү, хөлөөрөө толгой хийнэ үү, хэнд пад байнаа?

Ардчилалыг тогтоох нь Америкийн ариун үүрэг гэнэ. Тийм ч учраас муу Саддам Хуссейныг зайлуулж, ардчилсан Иракыг байгуулахаар ариун дайнд мордоод юу хожив? Баахан цэргүүдээ алуулаад, триллионаар нь доллараа агаарт цацаад л дуусч байх шив. Иракийн дайнд АНУ өдөрт 720 сая доллар зарлагадаж байгаа гэнэ! Өдөрт шүү! Минутанд 500000 (хагас сая) доллар гэнэм. Өөрийнх нь улсад сая сая ажилгүйчүүд, орон гэргүй гуйлгачин, ядуугийн улмаас коллеж, их сургуульд орж чадахгүй мянга мянган хүүхдүүд гээд л түмэн зовлон, шийдэх асуудал байхад харь улсад өдөрт 720 сая доллар зарж байна гэдэг чинь ариун явдал уу? Тийм ч учраас Америкчууд цэргээ татна гэдэг нь өөрсдөд нь хэрэгтэй маш чухал шийдвэр юм.

Дээр нь нэмээд Афганистанаас цэргээ татчихвал болох нь тэр. Афганистаны дотоод асуудлыг тэр улс өөрсдөө дотооддоо зохицууулаад шийдэх ёстой болохоос Орос ч цэргээ оруулж коммунизм тогтоогоод нэмэргүй, Америкчууд ч танкын хүчээр ардчилал тогтоох ёсгүй юм уг нь. Талибан нь дийлээд дэглэмээ тогтооно уу, Карзай нь дийлээд ноён сууна уу, хэнд хамаатай юм? Өөрсдийнхөө асуудлыг дотроо шийдэх эрхийг ямар ч улс бай эдлэх ёстой бөгөөд хэн нэгэн гаднаас зааварлах, оролцох ёсгүй. "Хошуу нэмж" оролцож болох ганцхан субьект нь НҮБ юм. Гэхдээ өнөөгийн НҮБ -ийн засаглалын хувиарлалт бас л буурай улсуудад (буюу олонхи болж байгаа хэсэгт) тэнцүү биш, харин хөгжингүй чадалтай гүрнүүдэд (цөөнх болох хэсэгт) ашигтай байхаар хийгдсэн болохоор тэр болгон шударга шийд гарна гэхэд эргэлзээтэй. Цөөнх болсон хэдэн том гүрнүүд Аюулгүйн зөвлөлийн гишүүн нэрээр бусад орнуудын хувь заяаг шийдэж байна шүү дээ.

Өөрсдөө шүдээ хүртэл зэвсэглэчихээд бусад жулдрайнуудыг галаар хамаагүй тоглох гэлээ гээд л хавчиж, гадуурхаж боож хаадаг. Эдийн засгийн хориг арга хэмжээ нэрээр тухайн улсын ард түмнийг гадаад ертөнцөөс тусгаарлаж өлсөж үхэх үйл явцыг нь түргэтгэж "буян" үйлддэг. Энийгээ их энэрэнгүй зөв бодлого, арга хэмжээ авчихлаа гэж сурталдахийг яана.

НҮБ-ийн шинэ босс болсон тэр Хангуг залуу чинь харин их зөв санаачлага гаргаж байна лээ. Дэлхийн бүх улсууд цөмийн зэвсэгээс татгалзаж , цөмийн зэвсэггүй гариг болгоё гэж уриалж байна лээ. Ер нь хэдэн цөмийн зэвсэгтэй дээрэлхүү гүрнүүд энэ тал дээр бас алаг үзсэн бодлого явуулдаг гээд бодохоор ямархуу шударга гарууд гэдэг нь харагдаад байгаа юм. Ухаандаа Хойд Солонгос, Иран, Сири гэх мэтийн улсууд цөмийн зэвсэгтэй болох гэж байна гээд л сандралдаад боож үхэх гээд байгаа мөртөө аль хэдийн нууцаар тийм зэвсэгтэй болчихсон Израйль, Пакистан, Энэтхэгийн тухай таг. Тэгж яривал Хойд Солонгос тэр Цөмийн зэвсэг үл дэлгэрүүлэх гэрээнээс гарчихсан учраас ямар нэгэн үүрэг хүлээх шаардлагагүй баймаар.

Энэ цөмийн зэвсэг үл дэлгэрүүлэх Гэрээг өөрчилж ямар ч улс цөмийн зэвсэг үйлдвэрлэх, хадгалах, хэрэглэхийг хориглохоор зааж өгөөд дэлхийн бүх улс, том жижиггүй гарын үсэг зурж нэгдэхээр хийх хэрэгтэй. Бүх улс нэгдэж орсоны дараа бүгдийн хамтарсан хяналтын дор одоо байгаа бүх цөмийн зэвсэгийг устгавал зохино. Одоо мөрдөгдөж байгаа гэрээгээр НҮБ-ийн Аюулгүй зөвлөлийн байнгын 5 гишүүн (Орос, Хятад, АНУ, Их Британи, Франц) орнуудыг цөмийн зэвсэгтэй байж болноо гээд зөвшөөрөөд дархалчихсан бөгөөд бусад нь болохгүй гээд байгаа нь яагаад ч шударга байж таарахгүй.

Тэр тусмаа уг гэрээгээр цөмийн зэвсгийг устгах тухай заасаар байтал эдгээр гүрнүүд тэр тал дээр юу ч хийхгүй байгааг тэдгээр улсууд бусдаас илүү давуу байдлаа хадгалж, "жанжлах" бодлогоо хэвээр хадгалж үлдэх сонирхолтой байна гэж л тайлбарлахаас өөр арга алга. Энэ гүрнүүд өөрсдөө санаачилж цөмийн зэвсэггүй болох шинэ Гэрээг байгуулж үлгэр үзүүлэх хэрэгтэй. Тэрнээс нааш энэ байдал өөрчлөгдөхгүй. Одоогийн байдлаар цөмийн зэвсэгтэй болж чадах чадвартай 35-40 улс байна гэж бодоход байдлыг аль болох түргэн нааш нь эргүүлэхгүй бол нэг мэдэхэд дэлхий дэлбэрэхэд бэлэн болсон байх вий. Тиймээс ч НҮБ-ийн Ерөнхий нарийн болон Обама нарын уриалга их чухал цагаа олсон санаачлага гэж үзэхэд болно.

Баабарын "өхөөрдөн" нэрлэсэнээр энхийн хар тагтаа маань гараагаа зөв эхэллээ. Үүнийг нь ч дэлхий харж үнэлж байна. Та бүхэн ч бас хувийн зүгээс мань эр лүү утас цохиж Нобелийн шагнал авсанд нь баяр хүргэж болно шүү дээ. Цаадахын чинь утасны дугаар : 202-456-1414 шүү. Америкийн код өмнө нь хийхээ мартав!

Өнөө үйлийн лайтай Эрдэнийг зовоож зовоож нэг юм гишүүний тангарагийг нь өргүүлж гэнээ. МАХН лав 2 ч удаа завсарлага авч Эрдэнийг яавал тангараг өргүүлэхгүй байж болох тухай намынхаа бүлгээр нухацтай хэлэлцсэн боловч аргагүй үнэнд дийлдэж бууж өгчээ. АН-ын бүлэг ч энэ тал дээр хатуу зогсож, хууль бус зүйл хийж байгаа талаар зөндөө л хэлж анхааруулсан. Эцэст нь МАХН-ын энэ хууль бус бүдүүлэг авираас болж Их Хурлын хэвийн үйл ажиллагаа тасалдаж болох тухай сануулсан. Гэхдээ бойкотоор айлгаж дарамтлаад МАХН-аар зөвшөөрүүлсэн юм биш л дээ, угаасаа хуулийг мөрдөх тухай ярьж байсан болохоор тэрний төлөө тууштай зогсоно гэж хэлсэн юм. МАХН өөрийнхөө зуурсан каашийг идэхээс өөр аргагүй болсон нь энэ.

Тангараг өргөдөг өдөр МАХН-ын бүлгийн дарга Д.Лүндээжанцан "шаварт унасан шарын эзний" хувьд бүлгийнхээ шийдвэрийг уншиж танилцуулжээ. Тэрний хэлсэн үгийг нь уншаад үзээрэй дээ. Ёстой нэг хоёр ааштай авгай нарын ярьдаг шиг юм хэлсэн байх юм. Зүгээр л Эрдэнийг анхнаас нь тангараг өргүүлэхгүй л ганцхан зорилготой дэгээ тавиадахсан чинь тэрэндээ өөрсдөө бүдрээд, дараа нь яагаад дэгээ тавьсан болон одоо тавихаа больж байгаа тухай хачин инээдтэй юм ярьжээ. Хамгийн гол нь хэрвээ тэд нар хуулийг зөв мөрдүүлэх, өөрсдийнх нь хэлсэнээр зөв жишиг тогтоох санаатай байсан юм бол тэрнийхээ төлөө тууштай зогсох ёстой л байсан байхгүй юу. Тэгтэл одоо тэрнээсээ буцаж байгаа нь тэд нар анхнаасаа хуурамч жүжиг тавьжээ гэдгийг баталж байна.

Одоо тэр Лүндээжанцан гэгч "туршлагатай парламентач" хүний хэлсэн үгийг жаахан шинжиж үзье:
- "...Хоёр намын бүлэг 2 ч удаа уулзсан. Гэхдээ нэгдсэн ойлголтод хүрч чадаагүй. Эргэлзээтэй асуудлууд байсаар байна..." гэжээ.
Энд ерөөсөө НЭГДСЭН ОЙЛГОЛТ гэдэг томъёолол хэрэглэх нь утгагүй гэдгийг мэдмээр юм даа. Хууль ёсоор СЕХ-оос нэрийг нь өргөн барьчихаад байхад, тэрийг нь хүлээж аваад ёслохын оронд наймаа хийх гэж байгаа аятай ТОХИРОЛЦОХ тухай яриад байх юм. УИХ -ын гишүүд болон намын бүлэг нэр нь хуулийн дагуу албан ёсоор өргөн баригдсан гишүүний тангарагийг өргүүлэх ёслолыг л гүйцэтгэх болохоос тэр орж ирж байгаа хүнийг цагдаж шалгадаг газар биш гэдгийг мэдэхийн дээдээр мэдэж байгаа боловч зориуд ингэж мэдэн будилж байгаа нь харагдаж байгаа биз.

- "...Манай бүлгийн ажлын хэсгийнхэн 25-р тойргийн гурван хэсгийн хорооны саналыг тоолох санал гаргасан боловч АН-ын ажлын хэсгийн гишүүд дэмжээгүй..." гэсэн байх юм.
Дахиад л мэдэн будлиад, хууль бус юм яриад унаж байгаа биз? УИХ сонгуультай холбоотой үйл ажиллагаанд хутгалдаж оролцох ямар ч эрхгүй байгууллага. УИХ байтугай СЕХ ч хэсгийн хорооны саналыг дахин тоолох тухай зааварчлах эрхгүй. Зөвхөн тухайн хэсгийн хороо энэ тухай хуралдаанаараа шийдвэр гаргаж, шаардлагатай бол дахин тооллого явуулж болох хуультай.
Нөгөө талаар, сонгуулийн дараа Прокурор, цагдаа нар хамтарч саналын хуудсыг маргаантай байгаа хэсэг дээр дахин тоолж (бас л хууль бус гэж үзнэ) Эрдэнийн "луйвардсан" саналыг илрүүлэх гэсэн биш гай болж харин эсрэгээрээ Эрдэнийн авсан саналын тоо анх тоолсоноосоо нэмэгдэж гарч ирсэн байгаа юм. Тэгэхээр Эрдэнэд өгсөн саналыг дарагдуулж тоолсон байгаа биз. Мөн хүчингүй саналын хуудасны тоо анх өгсөнөөс хамаагүй их гарч ирсэн гэсэн. Ийм болохоор хэдийгээр Эрдэнийн хувьд тэр хэсгүүд дээр дахин саналын хуудсуудыг тоолоход "айгаад" байх зүйлгүй боловч энэ нь 1-рт, хууль бус, 2-рт, тэдгээр саналын хуудсуудын нууцлал алдагдаад удаж байгаа учраас ямар ч утгагүй болж байгаа юм. Тийм учраас АН-ынхан дахиж тоолох саналыг хүлээж авах боломжгүй гэсэн зөв хариултыг болгоожээ.

Одоо их инээдтэй хэсэг байгаа шүү. Элэг чинь хөшөөд татчихав! 103 дуудах хүн хажуудаа байлгаж үзээрэй.
Мань Лүндээ цааш нь ийн өгүүлсэн байх юм: "...Тиймээс манай намын бүлэг дахин зөвлөлдөж , улс орны өнөөгийн байдал, намрын чуулганаар нэг ч асуудал хэлэлцэж чадахгүй гацчихсан байдал зэргийг нухацтай авч хэлэлцлээ..."
Бид бүр яалт ч үгүй гацчихаад суусан шавраасаа яаж гарах тухай нухацтай авч хэлэлцлээ гэж орчуулж уншаарай!
"...Одоо бид эх орны эрдэнийн сангийн тухай хуулиас эхлээд, ирэх оны төсөв, мөнгөний бодлого гэх мэт маш олон асуудлыг авч хэлэлцэх ёстой. Ийм шаардлагатай үед УИХ-ыг янз бүрийн гацаанаас яаралтай гаргах шаардлага байгааг манай намын бүлгийн гишүүд ухамсарлаж байгаа..."
Их ухамсартай хүмүүс шүү, энэ МАХН-ынхан! Өөрсдөө хууль бус тэнэг юм анхнаасаа гаргаж ирж Их Хурлын хэвийн үйл ажиллагааг гацаачихаад, одоо болохоор бид ухамсартай учраас буулт хийж байна гэх ухааны юм донгосч байгааг харж байна уу.

"...Нөгөөтэйгүүр, 25-р тойргийн сонгогчдын төлөөлөл жил гаруй дутуу явж эрх ашиг нь хохирч байна. Үүнийг ч бид бас харгалзан үзэж энэ намрын чуулганаар хэлэлцэх сонгуулийн тухай хуулиуддаа өөрчлөлт оруулахдаа сонгуулийг шударга, үр дүнг зөв гаргадаг болгох асуудлыг манай бүлэг анхааралдаа авч байна. Үүн дээр АН-ын бүлэг ч санал нийлэх байх гэдэгт итгэж байна..." гэжээ.
Ардчилсан намсаад байх ч юмгүй, бүх шударга сонгогчид МАХН-ыг сонгуулиар шударга өрсөлдөж, нэр дэвшиж байгаа нь ч , мөн шат шатны сонгуулийн байгууллагад ажиллаж байгаа нь ч жаахан жудагтай байхыг шаардаж байгаа. Энэ тухай МАХН-ын бүлэг анхаарна гэдэг чинь хоосон л биш бол сайхан сонсогдож байна. Нөгөө өнгөрдөг сонгуулиар мөнгө архи тарааж, ядарсан ардуудынхаа ходоодоор тоглож саналыг нь худалдаж аваад Их Хурлын гишүүн болсон гэгдэх Чойжилсүрэн, Арвин нарын үлгэр жишээ үүгээр дуусах болтугай. Уг нь тэр сонгуулийн үеэр ч Баяр дарга нь сонгуулиар мөнгө тарааж санал авах нь маш муухай шүү гээд л зөндөө л хашгирч байсан ч нэмэр болоогүй юмдаг. Баярын үг хоосон уриа лоозон болоод өнгөрч байгаа юм чинь энэ муу Лүндээгийн үг ч яамай байнаа гэж болох боловч бас эрийг бүү бас гэлээ гэгчээр юмыг яаж мэдэхэв.
Аан тийн, бас Баянголчуудын эрх ашиг хохироод жил гаруй болсон нь их муу гэж манжлахаа мартаагүй байна шүү, хашир чинь.

Төгсгөлд нь тэрээр, "...Хэдийгээр будлиантай, эргэлзээтэй асуудлууд үлдсэн ч гэсэн цаашдаа учир нь олдох байх гээд энэ удаа бид завсарлага авахгүй байхаар шийдлээ." гэсэн байна даа, ямарав дээ, жанжин минь?
Будлиантай асуудлын учрыг олж хужрийг тунгаана гэж байна шүү. Гайгүй ээ, бид нар чиний асуудлыг зүгээр ингээд хаячихгүй, одоохондоо чи тангарагаа өргөөд явж л бай, сүүлд чиний учрыг олохдоо л олно гээд шүдээ хавираад дуусгасан гэнэм. Муу Эрдэнэ ч тэд нарын араанд зуугдсан чигээрээ дуусах юм байна доо. Ямар одонд төрсөн гэхээрээ ингэж зовох ёстой амьтан юм бол доо, зайлуул.

Ерөнхий сайд Баярын өөдөөс нэг "муу" компаний босс адарлаж уурласан тухай хэвлэлээр шуугиж, Өдрийн сонины Ж.Сандагдорж бүр "өмөөрч" бичсэнийг уншаад жаахан хэдэрлэмээр санагдав шүү. Гэхдээ мань хашир ч Баярт хайртайдаа биш, харин Элбэгээтэй "хань болгож" дүр эсгэсэн байх л даа. Тэгэхээр миний хэдэрлэнэ гэдэг чинь бас л "дүр эсгэж" байгаа байхгүй юу.

Тэр Маршалын гүүрийг нураагаад шинээр барьж байгаа "Хотын зам" компаны захирал Т.Атарбаяр гэж харин сайд дарга хэмээн салбаганадаггүй, буруу юман дээр түс тас хэлчихдэг шударга гар шиг санагдсан шүү. Өөрөөс нь шалтгаалахгүйгээр ажил удаашраад байхад "чи баахан мөнгө шороонд буллаа" гэж донгосохоор хэн ч уурлана биз дээ? Тэгээд юу гэх юм? Жа, сайд аа гэх юм уу?

Маршалын гүүрээр явж байгаа Их Тэнгэрийн (манай дээдсүүдийн зочилдог газар билүү?) цогцолборын дулааны шугамыг зайлуулахгүй бол гүүрний цутгалт хийж болохгүй байна гээд олон удаа мэддэг газар нь хүсэлт шаардлага тавиад байхад өдий болтол шийдэж өгөөгүй байж ажлаа яагаад хийхгүй байна гэж чалчих чинь ямар утга байнаа? Хэрэв тухайн нөхцөл байдлыг мэдэхгүй, яагаад ажил саатаад байгаа тухай мэдээлэлгүй бол тэр тухай таамгаар ярих чинь Ерөнхий сайдын хувьд тэнэг л үйлдэл болсон гэж хэлэхээс өөрөөр хэлэх арга алга.

Одоо Баяр сайд тэр шугамыг зайлуулах үүрэг өгсөн гэх боловч цаг хугацааны хувьд энэ жил "оройтсон бороо" болсон тухай "Хотын зам" компаны инженер өгүүлж байна. Учир нь хүйтэн сэрүүн ойртож байхад гүүрний цутгалт хийх нь чанарын хувьд муу нөлөөтэй болдог учраас тэр. Тэгэхээр ирэх жилийн дулааны цагийг хүлээхээс өөр аргагүй. Баяр сайд арай одоо цутга гэж тэнэгтэхгүй байх. Тэр дулааны шугамыг шаардсан даруйд зайлуулаагүй холбогдох газруудтай л ширүүхэн ярих байсан юм. Ерөнхий сайд агсрах хүнээ олсонгүй.

Түүнээс гадна хэрвээ засагаас санхүүжүүлж байгаа бол тэр мөнгө сангаа бүрэн бүтнээр нь шилжүүлж сурмаар юм. Санхүүжилт одоо болтол бүрэн орж ирээгүйгээс компаны захирал нь өөрийнхөө байрыг хүртэл барьцаанд тавьж зээл авсан байгаа юм. Ажлаа явуулах сэтгэлтэй хүн ингэнэ биз дээ? Тийм биш байсан бол санхүүжилтээ гүйцээж өг, өгсөн мөнгө чинь дуусчихлаа гээд л гэдийгээд сууж байх байсан биш үү. Тэгж ажлаа хийх сэтгэлтэй, өөрөөс шалтгаалах бүхнээ хийгээд явж байгаа нэг жижигхэн амьтанд Баяр сайд дээрэлхэх хэрэггүй байсан юм.

Атарбаяр захирал Баяр сайдыг "Та мэдэхгүй байж буруу ярилаа" гэж хэлэх нь зөв байгаа биз дээ. Энийг "адарлаа" гэж хэлэх нь утгагүй юм. Сандагсүрэн бичээч маань "Төрийг шүүмжилж болдог ч, адарч болдоггүй" гэж айлдсан нь бас л буруу. Бас "барьж авч зодохыг" шахлаа гэж сүржигнэх ч хэрэггүй юм. Би харин нэг юм сайн ойлгохгүй байгаа юм. Сандагсүрэнгийн хэлсэнээр "Аж ахуйн газрууд тендерээр авсан ажлынхаа 70 хувийг гүйцэтгэж байж дараагийнхаа тендерт ордог хууль байдаг" гэсэн нь нэг л утгагүй санагдаад үнэхээр тийм хууль байдаг бол өөрчлөх нь зүйтэй юм шиг. Яагаад гэвэл , аливаа ажлыг гүйцэтгэлээр нь үнэлэхээс биш ингэж нэг ажлыг дуусаагүй (эсвэл 70 хувийн гүйцэтгэлтэй) байхад дараагийн ажлыг өгөхгүй гэж "боодог" нь утгагүй юм. Чадалтай компани чадаж байвал 2 байтугай 3 ажил зэрэг хийгээд явахад юу нь болохгүй гэж. "Олон ажил хийж байна гэж шүүмжилдэг төрийн түшээг анх удаа харлаа" гэж тус компаний инженер Г.Сумъяацэгмэд гайхах нь түмэн зөв юм.

Сандагсүрэн авхай мөн " Одоо хотын ганц ажил хийдэг компанийг нь илүү үзсэнээсээ болоод С. Баяр огцрох, авилгын хамгаалагч нарыг гоочилсоноороо Ц. Элбэгдорж буух болох нь уу" гэж бичжээ. Бас л утгагүй юм ярьж байна даа. Эрхэм бичээчэд хэлэхэд, С.Баяр 2008 оны 7 сарын нэгний үеэр цагдаа нарт буудуулж алуулсан 3 хүний амьтай холбоотой асуудлаар улс төрийн хариуцлага хүлээж огцрох ёстой боловч "совесть"-гүй хүн учраас тэгэх сачий нь хүрэхгүй байгаа бололтой. Өөрөөр тэр нэг их огцроод байх "хэрэг" хийгээгүй байна, одоохондоо. Элбэгээгийн хувьд буугаад байх шаардлагагүй, буух ч ёсгүй харин зорьсон хэргээ гүйцээж , хэлсэн амандаа хүрч шударга ёс тогтоох, нийгмийг эрүүлжүүлэхэд чадах бүхнээ хийнэ гэдэгт их найдаж хүлээж байгаа.

Эцэст нь тэмдэглэхэд, тэмээ ямаа хоёрыг "ижилсүүлээд" дүрслээд байгаа нь ерөөсөө зохилдсонгүй. Хоёулаа нэг айлын "мал" боловч өөр өөр амьтад шүү гэдгийг хойшид бодолцож байвал мань мэт нь ингээд "хэдэрлээд" байхгүй шүү дээ.

Одко-гийн дуулдаг шиг "...Арчаагүй ард түмэн нь цалин, царай муутай..." ард түмэн маань өөрсдийнхөө төлөө дуугарахгүй, тэмцэхгүй болохоор нөгөө хэдэн цаас өгч байгаад саналыг нь худалдаж аваад Их Хуралд суучихсан нөхдүүд дураараа ноолоод бүүр сурчихаж. Баянгол дүүргээс Их Хурлын сонгуульд ялсан С. Эрдэнэ гэдэг нөхрийг МАХН-ынхан тангарагийг нь өргүүлэхгүй гээд гэдийчихлээ. Баяртсайхан гэдэг нөхөр Эрдэнэтэй барьцаад хичнээн юм болж болж арайхийж нэг юм орж ирсэн чинь МАХН эргээд хаздаг байна шд. Элдэв мөнгө төгрөгний асуудлаар Эрдэнийг шалгаад, Ганцад хүртэл хэсэг суулгаж үзээд эцэст нь юу ч олж долоож чадаагүй учраас хэрэг нь хүчингүй болж цагаадсан юм шүү дээ.

Шүүхийн шийдвэр гараад , дараа нь Сонгуулийн Ерөнхий Хорооны (СЕХ) шийдвэр гараад Их Хурлын гишүүний тангарагаа өргөх гэсэн чинь Ганди авгай давж заалдсан учраас энэ нөхрийн шүүхийн хэрэг нэгмөсөн шийдэгдээгүй байна гэж хэлээд МАХН буруу хараад суучихлаа. Ингээд Монгол улсын хуулийн цоорхой нэгээр нэмэгдэж илэрч байна. Тодорхой нарийн зааж өгөөгүй хуулийг ямар ч байдлаар өөрт ашигтай байдлаар тайлбарладаг , хэрэгжүүлдэг явдал Монголын хуулиудыг ихээхэн сайжруулж өөрчлөх шаардлагатайг харуулж байна. Ямар ч мухардалгүй бөгөөд хоёргүй утгатай байхаас гадна үр дүн, гарц нь тодорхой байхын сацуу бусад хуулиудтай авцалдсан, зөрчилдөөгүй байж сая тэр хуулийн цоорхой гээч юм чинь байхгүй болно.

Эрдэнийн тухайд СЕХ шийдвэрээ гаргаад Их Хуралд нэрийг нь өргөн барьсан байхад Их Хурaл дахь МАХН-ын бүлэг Ганди сайд Эрдэнийн эсрэг давж заалдсан байгаа учраас шүүхээр асуудал нь бүрэн шийдэгдээгүй хүнийг тангараг өргүүлэх нь буруу гээд эсрэг шийдвэр гаргасан байна. Ингээд зөрчилдөөн үүсч байгаа юм. Нэг талаас СЕХ өөрөө сонгогдсон хүнийг Их Хуралд өргөн мэдүүлдэг эрх бүхий байгууллага бөгөөд түүний шийдвэрийг Их Хурал байтугай хэн ч шалгаж цагдах, зааварчлах, зөрчих эрх байхгүй. Гэтэл МАХН-ын бүлгийн шийдвэрийг бас буруутгах аргагүй, яагаад гэвэл Эрдэнэ шүүхээр яваад заргаа авсан ч нөгөө тал нь давж заалдах өргөдөл гаргасан учраас техник талаасаа мань эрийн хэрэг бас 100% гүйцэд шийдэгдээгүй байгаа гэж тайлбарлах үндэстэй. Ухаандаа давж заалдах шатанд Эрдэнэ буруутан болоод хувирчих юм бол асуудал өөрөөр эргэнэ гэсэн утгаap.

Нөгөө талаас нь авч үзвэл УИХ эсвэл түүнд байгаа аль нэг намын бүлэг СЕХ-оос гаргасан шийдвэрийн зөв бурууг хянадаг тийм хууль дүрэм бас байхгүй. Тийм болохоор МАХН-ын бүлгийн энэ араншин бас л дураараа аашилсан хэрэг болчихоод байна. Өөрөөр хэлбэл, СЕХ-оос нэрийг нь оруулж ирсэн бол тэр хүний тангарагийг өргүүлэх ёстой юм уг нь. Тэрнээс биш тангараг өргүүлэх гэж байгаа хүн ямар асуудалтай, юун хүн бэ гээд байцаагаад байна гэсэн үг биш.

Угаасаа энэ хэрэгт хамаатуулах хуулиуд нь хоорондоо авцалдаагүй, бүрэн төгөлдөр биш учраас аль аль талынх нь гаргасан тайлбарыг худлаа гээд хэлэх аргагүй болчоод байгаа юм.
СЕХ -ны эрх үүргийн тухай заасан хуулинд шүүхээр шалгагдаж байгаа буюу давж заалдсан хэрэгтэй хүнийг Их Хуралд өргөн барьж болохгүй гэсэн өөрчлөлт оруулаад, Их Хурлын гишүүд, УИХ, болон тэнд байгаа намын аливаа бүлэг СЕХ-ны шийдвэрийг байцааж шалгадаг, асуудаг эрх байхгүй гэсэн заалтыг холбогдох хуулинд нь оруулж өгч байж л иймэрхүү хэрүүл хойшид гарахгүй байх нөхцлийг бий болгох боломжтой болов уу.

Одоогийн үүсээд байгаа байдлыг харвал МАХН лав гүрийх янзтай байгаа учраас Эрдэнийн хувьд давж заалдах шатны асуудлыг шийдэгдэхийг хүлээхээс өөр аргагүй болж байна. Давж заалдах шатны шүүхийн шийдвэр Эрдэнийн талд гарвал МАХН хэлэх үггүй болж дуртай дургүй гараа өргөх болно. Тэмдэглэж хэлэхэд, МАХН аливаа хуулийн гажигтай тал, цоорхойг маш сайн ашиглаж чадаж байгааг хэлэх хэрэгтэй.

Баянголчууд өдий болтол энэ тал дээр ганхийхгүй байгаа нь ерөөсөө манайхан өөрсдийнхөө эрх ашгийн төлөө дуугарч мэддэггүй, тэмцэж чаддаггүйг харуулж байгаа юм. Энэ нь манайханы улс төрийн идэвх сул, мэдлэг дорой байдалтай холбоотой. Энэ тал дээр , ялангуяа АН-ын зүгээс идэвхтэй санаачлагатай байж, үр дүнтэй ажил зохиохгүй бол болохгүй гэдгийг мэдэж байгаа боловч яагаад ч юм их муу ажиллаж ирсэн нь үнэн. Ард түмнээ улс төрийн талаар мэдлэгтэй болгож, нийгмийн идэвхтэй байлгах нь эцсийн дүндээ Монгол Улсын эрх ашигт нийцэж байгаа юм. Мэдлэггүй, идэвхгүй сонгогчдыг мөнгөөр худалдаж авдаг явдал ийм байдлаар бол 22-р зуунд үргэлжилсээр л байх болно.

Хэрвээ Монголын ард түмэн "харанхуй" хэвээрээ байх юм бол "ард түмэн засгийн эрхийг төлөөллөөрөө дамжуулж барина" гэх мэтийн худлаа үг лоозон ярьж явах хэрэггүй; шууд л түс тас "төр засгийн эрхийг хэн мөнгөтэй нь барина" гээд л бичээд ойлгоод явах хэрэгтэй. Худлаа тэгж донгосцгоох хэнд хэрэгтэй юм? Нялуунаас шулуун нь дээр гэж.

МАХН ч хөөрхий ард түмнээ мөн ч олон жил "харанхуй, сохор" байлгалаа даа. Тэрнийхээ хүчинд саяхныг болтол ямар ч мэдлэггүй сонгогчийн толгойг нь эргүүлж 10 ногооноор ядарсан гуйлгачин Монголын саналыг худалдаж аваад ялав даа.
Энэ байдал хэдий болтол үргэлжлэхийг АН л мэднэ.
АН арчаагүй байвал энэ байдал мөд сайжрахгүй, тэр хэрээр АН-ын зовлон байсаар л байх болно.

Өөрсдөө саналаа өгөөд сонгосон л юм бол тэр хүнээ зохих албанд нь суулгах тал дээр тэмцэж баймаар байгаа юм уг нь. Тэгэхгүй бол сонгосоны ашиг тус, хэрэг гэж юу байх билээ? Ингэж л сэтгэхгүй байхыг бодоход манайхан даанч улс төрийн, нийгмийн идэвх муу байнаа гэж хэлэхээс өөр аргагүй болж байна. Байдлыг өөрчлөхийн тулд АН болон бусад дэвшилтэт хүчнүүд олигтой ажил зохиох хэрэгтэй байна.

МАХН-аас юм горидоод хэрэггүй байхаа, нэг хэсэгтээ. Энэ нам нэрээ өөрчилж чадахгүй, "Хувьсгалт" нэрэндээ хайртай байна гэдэг чинь нэг юм хэлээд байгаа юм. Өөрчлөгдөж байна л гээд байдаг, хаа байна ? Саяын Их Хурлын сонгуулиар л харагдлаа шд. Дарга нь ч 1 сая төгрөг хүн бүрд тараавал Монгол Улсын эдийн засаг сүйрнэ гэж байснаа болохоо байлаа гэдгийг ойлгонгуутаа 1.5 сая төгрөг тараах бүрэн боломжтой гэж ичих ч үгүй залаа биз дээ. Тэр www,Youtube.com дээр тавьсан бичлэгийг үзээрэй. Дарга нь ингэж улаан цагаандаа гарч байхад МАХН-ын гишүүд сонгогчиддоо мөнгө тарааж санал худалдаж авах ч харин яршиг байнаа... Тийм учраас энэ хонины нэхий нөмөрсөн чононд нэг хэсэгтээ лав итгээд хэрэггүй биз ээ.

Италид болж байгаа Боксын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн дээр манайхан шившгээ тарьжээ. Өнөөдөр www.aiba.org гэдэг Боксын холбооны албан ёсны сайт дээр энэ тухай бичжээ. Манай албаны хүмүүс хэн нэгэн (эсвэл хэсэг бүлэг) шүүгчид өөрийнхөө тамирчины төлөө санал өгүүлэхийн тулд хахууль өгөхийг завдаад баригдсан байна. Ингээд бөөн юм болж манай албаны хүмүүс бүгд тус тэмцээнд оролцох, байлцах эрхгүй болж хөөгдсөн байна. Зөвхөн тамирчин, дасгалжуулагч ба эмч гурав л үлдэж болно гэжээ.

Дээрх зураган дээр байгаа хүмүүс дотор тэр мөнгөөр хахууль өгч шүүгчийн саналыг худалдаж авахыг санаачилж, мөнгийг гаргаж, гардан хэрэгжүүлэх гэж оролдсон этгээд байж мэдэх юм. Учир нь бүгд л Монголын бокстой холбоотой эрхэмүүд бололтой. Хэн хэн ингэж улс орны нэрийг баастсан болох нь аяндаа ил болно. Манай боксчидыг дагаж салбаганасан тэр албаны хүмүүс гээд байгаа нь чухам хэн гэдэг хичнээн хүмүүс байнаа?

Интернетийн мэдээллийн сайт болох www.news.mn дээр гарсан энэ зурагтай хамт тэрхүү албаны гээд байгаа хүмүүст багтсан байж мэдэх Д.Жаргалсайхан гэдэг хүний ярилцлага тавигджээ. Ухаандаа Монголд болох Боксын Дэлхийн оюутны аварга шалгаруулах тэмцээнийг Миланд (Италид) болж байгаа энэ тэмцээний үеэр сурталчилж байна гэнээ. Ингэж л хахууль өгч баригдаж булайгаа дэлгэж сурталчилж байгаа бололтой. Одоо ямар нүүрээрээ манайд очиж тэмцээнд оролцооч гэж бусад орноос гуйж явах юм болоо? Дэлхийн боксын холбоо ч энэ ичгүүргүй байдлаас болоод Монголд уг тэмцээнийг явуулахаа больж мэднэ. Ер нь больсон ч дээр. Шударгаар өрсөлдөөд дийлж чадахгүй байж бас мөнгөөр дийлэх санаатай гэнэ.

Нөгөө ядуу гуйлгачин учраас аливаа тэмцээний үеэр гарсан шударга бус шийдвэрийг заргалдая гэхээр тэрэнд төлөх мөнгө байдаггүй гээд уйлагнаад байдаг байсан чинь одоо болохоор овоо мөнгөтэй болсон юм байх даа. Эсвэл Монголын боксыг санхүүжүүлж байдаг шинэ үеийн хөрөнгөтөн баячууд тэр хахуулийн мөнгийг гаргаад байна уу. Хахуульд зориулж мөнгөөр тэтгэж байхаар тамирчидаа санхүүжүүлж сайн бэлтгэл хийлгэж байвал мөнгөөр биш эр чадлаараа тэр муусайн төмөр медалийг чинь аваад ирэх чадалтай хүмүүс.

Ам ангайсных, ерөнхийдөө манайхны тоглолтыг Миланы рингэнд харлаа. Нэг их бахдаад байхаар юм алга. Нийт 11 жинд оролцох боломжтойгоос манайхан 9 жинд тамирчин оролцуулж байгаагаас яг одоогоор Сэрдамба, Мөнхэрдэнэ, Төгсцогт гурваас бусад нь мааниа уншуулжээ. Нэг л их дайрч хөөсөн гудамжны стильтэй хүмүүс байх юм. Зарим нь бэлтгэл маш муу учраас 3-р раунд дээр л "мах" болж байна. Тэгээд л худлаа зууралдаад л , ямар барилдах гэж байгаа биш. Техник муу учраас ерөөсөө оновчтой цохилт хийж чадахгүй болхи зодолддог юм байна. Бэлтгэл сайн хийж хөлсөө гаргаагүй оромддогийн тод нотолгоо. Тэрнээс бие хаа дутлаа гэх үү.

Хамгийн хүнд 2 жинд тамирчин алга. Манайхаас ерөнхийдөө биеийн овор хэмжээгээр бага, намхан Азийн бусад орон, тухайлбал Хятад, Солонгос хоёр хүнд жингүүдэд оролцож чамгүй амжилт үзүүлж байна. Яахаараа Монголчууд цагаан будааны хүүхдүүдээс дор байдаг билээ? Том биетэй хүнд жинд сойчихоор амьтан алга гэж үү? Бас л бодлого дутдаг байх л даа. Яахав, хүн ам цөөн байж болно, гэхдээ энэ чинь хүндэтгэх шалтгаан биш. Дээхэн үед зарим хүмүүс нэг иймэрхүү тайлбар их хийдэг байж билээ: Монголчууд 5 сая болчихвол ч дэлхийд цусыг нь хольж өгөх юм гэж. Мулгуу амьтны яриа.

Бусад спортоор ч мөн ялгаагүй тивдээ болон дэлхийд гайгүй байх бүрэн боломжтой боловч даанч нөгөө ядуугийн зовлон, тодорхой зорилго бодлого байхгүйгээс болж олигтой хөгжихгүй байна. Дээхэн үед чөлөөт бөхөөр шуугиулж байсан улс одоо таг чиг. Жудогоор энд тэнд ганц нэг медаль авах болжээ. Чөлөөт бөхөө "хаяад" сумо руу хошуурах болсон байна.

Миний бодлоор манайхан Азидаа дээгүүр "жаалж" болох хэдэн төрөл гэвэл:

1. Хөл бөмбөг
2. Мото спорт
3. Буудлага
4. Байт харваа
5. Дугуй
6. Чөлөөт бөх
7. Жудо
8. Бокс
9. Цанa
10. Хүндийн өргөлт

Эдгээрээс гадна өөр төрөл байж болох юм. Ерөнхийдөө манайхан голдуу хүчний спортын төрлүүдэд амжилт үзүүлж чадах байх. Энэ нь иддэг хоол, амьдралын нөхцөл, бие организмтай нь холбоотой. Улсын хэмжээнд зориуд бодлогоор тодорхой төрлүүдийг дэмжиж арай ахиу анхаарал тавимаар байна. Төр засгаас ингэж дэмжиж өгөхгүй бол "сайн дурын уран сайханчийн" арга барилаар яваад дэлхийн хэмжээнд олигтой амжилт гаргаж чадахгүй. Манай хоёр хөршийн хувьд яаж тамирчидаа дэмжиж дэлхийн спортод манлайлж байгааг бэлхнээ харж байгаа биз дээ. Хэдийгээр энэ чинь спорт боловч бас тухайн улсын нэр төрийн асуудал, улс орноо нэг ёсондоо "рекламдаж" байгаа хэрэг. Харин шүүгчдийг хахуульдаж "Монгол аргаар" амжилтанд хүрэхгүй гэдгийг саяын явдлаас ойлговол ойлгохоор болоо биз дээ.

Тэр саяын хахууль өгөх гэсэн манай боксын албаны эрхмүүд Монголын нэрийг баастаад хаячихлаа. Зохих шийтгэлээ хүлээх байхаа гэж найдъя. Бас хахуульдаад шийтгэлгүй цэвэр үлдэж мэднэ шүү.

Манайхан гэхээрээ ийм амгалан хэнэггүй улс байдаг юм уу, эсвэл хүнээ байчихсан амьтас болж хувирсан юм болов уу? Дахиад л өөрсдийнхөө тухай жаахан үглэхгүй бол болохгүй нь. Уг нь өөрсдийгөө цагаан цайлган сэтгэлтэй, сайхан чанартай хүмүүс гээд л магтахын хувьд бол тэнгэр тултал магтдаг. Эрт урьдын цагт тийм байсан юм болов уу? Одоо цаг үед лав тэгж хэлэхэд хэцүү болжээ. Цаг үе өөрчлөгдөхөд хүний зан авир араншин бас дагаад өөрчлөгддөг юм болов уу? Магадгүй л юм. Гэхдээ сайн тал руугаа биш муу тал руугаа яваад байдаг нь гайхалтай. Ухаандаа урд өмнө нь ааш зан сайтай, сайхан сэтгэлтэй хүнлэг хүн байсанаа цаг үеийн эрхээр өөрчлөгдөхдөө хүнээ байчихаад адгийн шаар болчихоод байна л даа. Ерөөсөө нийтлэг дүр төрх нь нэг иймэрхүү болсон байна гэхэд хилсдүүллээ гэхгүй биз. Хувь хүмүүсийн тухай жишээ аваад байх шаардлагагүй биз ээ. Хүн бүр бараг өдөр тутмын амьдрал дээр иймэрхүү жишээтэй бишгүй тааралддаг. Өвгөд хөгшчүүд одоогийн хүүхдүүд муу тал руугаа их өөрчлөгдөж байна гэж гомдоллох нь үнэний хувьтай гэж бодож байна.

Энэ хачин зан юунаас үүдэлтэй байж болох тухай жаахан эргэцүүлж үзье. Амьдралын хэв маяг нь өөрчлөгдөж, аливааг тусгаж хүлээж авдаг үзэл бодол нь солигдож, нийгмийн байдлаасаа болоод өөртөө давуу талыг бий болгох болон өөрийн эрх ашгаа урьтал болгож, цаг үеийн ба амьдралын хүнд бэрх үед амиа хоохойлохын тулд хачин зан авир гаргахаас одоо цаг үед ичихээ больсон байна. Өөрөө л болж байвал юу ч хийхээс сийхгүй болжээ. Төр засгийн өндөр нам янз бүрийн алба хашдагууд нь засгийн мөнгө идэж уухаас гадна төрийн үйлчилгээг хувийн компани болгоод иргэдээс төлбөр шан харамж авч, бас болоогүй хэн нэгэнд ашигтай эрх зүйн байдал үүсгэх, эсвэл давуу тал олгоход хүчин зүтгэснийхээ шанд хахуулиар шагнуулж байхад юу ч үгүй гуйлгачин ардууд нь амьд мэнд оршин тогтнохын тулд чаддагаараа бие биенээ луйвардах, хулгай дээрэм хийх зэргээр бор хоногийг өнгөрөөж байна. Дээр заларч байгаа "томчууд" нь хэр хэмжээгээрээ том жаалж байхад "багачууд" болох сургууль цэцэрлэгийн багш, цагдаа, гаалийн байцаагч гэх мэт нь мөн дутахгүй хэр хэмжээндээ элдэв аргаар луйвар хийж цагаандаа гарч байна. Ингээд л хүн болгон чаддаг чаддагаараа амь зогоох нь зогоож , ахиж дэвших нь улам л дээшээ мацаж байна.

Бидэнд "совесть" гээч юм алга болжээ. Баяр сайдыг "совесть"-гүй амьтан, засгийн эрх барьж байх үедээ хүний амь хөнөөсөн хэрэг гарахаас сэргийлж чадаагүй муу менежер гэдгээ харуулсан учир улс төрийн хариуцлага хүлээж огцрох ёстой гээд шаардаад байгаа чинь угаасаа "утгагүй" шаардлага юм шиг байна. Бүгд л "совесть"-гүй болчихсон юм чинь хэн нь хэнийхээ харыг гайхаж шоолох билээ.

Лос Анжелес хотод амьдардаг рэпчин  Одко "Даван тэс" гэдэг дуундаа ингэж дуулдаг юм:
"...Хамаг Монголын амьдралыг өөд нь татаж чадсангүй
Хамар амаа олохгүй уухдаа тэд цадсангүй..."
Тэр ууж иддэг луйварчингуудад зориулсан дуу байгаа биз. Төр засгийн эрх мэдэл бүхий албан тушаалтангууд засгийн мөнгийг идэж ууж луйвардаж байсан тухай Баабараас өгсүүлээд хангалттай баримт  хүн бүр дээр гаргаад өгчихөж чадна , надад байгаа гээд бардам хэлэх олон хүн байвч цагаа болохоор тэд нарын тухай Авилгатай Тэмцэх Газар мэдэгдэж шударга ёсыг тогтоох гэж бодож байгаа амьтан алга. Өөрийг нь хатгах даруйд өт шиг аравганангуутаа "тэгж яривал..." гээд л сүрдүүлэх боловч үнэндээ нөгөө өөрийг нь хатгасан хүний тухай ноцтой факт баримт мэдэж байсан ч тэгсгээд чимээгүй өнгөрдөг ажгуу.

Энгийн ард түмний тухай муулж ярихаа болъё. Угаасаа дээрээ суудлаа олохгүй бол доороо гүйдлээ олохгүй гэж нэг үг байдаг биз дээ. Дээдэх нь суудлаа олохгүйгээр барахгүй идэж уугаад нөгөө доодсынхоо дургүйг хүргээд удаж байгаа. Доодос нь улам арчаагаа алдаад, Одко-гийн дуулдгаар "...цалин ,царайгүй..." болсон учраас амьд явахын тулд хүн ч хамаагүй алахад бэлэн болжээ.
Тэгэхээр гол буруутан болох дээдсийн тухай голчилж ярисан нь онох болов уу. Зарим хүмүүс энэ олон намаас хэн ч гарсан адилхан идэж ууна гээд ерөөсөө алинд нь саналаа өгөхгүй, сонгуульд оролцохгүй гэж ярьдаг. Аргаа барсан хүний хэлэх үг.

Ардчилсан нам уг нь эрс өөрчлөлт хийж гарч ирсэн боловч МАХН тэрийг нь ашиглаад "дагуулаад тонгорчихож" билээ. Ингээд элдэв муу аргаараа ард түмний тархийг угааж сүүлийн хэдэн жил төр засгийг толгойлж улс орноо удирдсан нэр зүүж баахан идэж уух шив дээ. Арай дэндүү идэж уусан юм болов уу даа. Ямар сайндаа Баабар, "идэж уухгүй байна гэж байхгүй, гэхдээ ядаж бага шиг идвэл зүгээр" ухааны юм ярихав дээ. Шуудхан хэлэхэд, МАХН-ыг сүүлийн үед сонгоод Монголчууд их хохирсон. Энэ "хадны мангаа" ард түмнээ ядуурлаас гаргана гэж худлаа донгосч байгаад гараад ирсэн. Хаана байна тэр ядуурлаас гарсан нь? Улам дордсон бус уу?

Саяын сонгуулиар мөн л эхлээд 50 мянгыг бэлнээр гар дээр чинь тоолж өгнө гэж байснаа Ардчилсан нам нэг саяыг амлангуут сандарч амлалтаа өсгөн 1.5 сая болгож байж дахин ялалт байгуулав даа. Яасан ч хүүхэд шиг чихэрэнд амархан хууртдаг ард түмэн гэж ийм байдгийн! Баяр угийн толгой нь сайн ажилладаг болохоороо 7 сарын 1-ний хэргээр хэл аманд орохгүй тулд Ардчилсан намд хэдэн суудал өгч амыг нь барив даа. Тэгээд ч элдэв алдаа мадаг гарвал хамтарсан засгийн газар гэдэг утгаараа 2 нам хоёулаа хамтраад хариуцлагаа хүлээнэ гээд ирээдүйн аливаа эрсдэлдээ нэг ёсны даатгал хийлгээд авсан хашир толгой. Одоо унасан ч хамт унана гээд бардам сууж байгаа.

"Нам засаг" нь ер нь ард түмнээ даанч нэг тоохоо больжээ. Дээр нь улс орноо үнэхээр хөгжүүлье дээшлүүлье гэсэн чин эх оронч санаатай хүмүүс манай дээдсүүд дотор хуруу дарам ховор байдаг бололтой. Ерөөсөө дуугарч тэмцэж байгаа хүн бараг алга.
Хонгор сумынхан хордоод л, шинэ нярайнууд тагнай цоорхой, бөгс нь битүү, эвэрхийтэй төрөөд, гэдсэн дэх хүүхдүүд нь дутуу төрж зулбаад, мал амьтан нь хачин жигтэй үхэж үрэгдээд мөн ч удаж байна даа. Тоож байгаа дээдэс гэж алга. Эрүүл мэндийн сайд нь хүртэл Хонгор сумынхныг бүгдээрээ хамуурсан гэж ичих ч үгүй доромжилсон гэж байгаа. Одоо хүртэл элдэв гажигтай нярай төрсөөр байгаа боловч тэр тухай тоохгүй байгаа төр засгийг хүн ардынхаа төлөө засаг гэж хэлэхэд аманд багтахгүй байна.

Мөнгөн ус хүний биед ороод хамаг эрхтэнг нь хордуулаад гадагшилдаг гэнэ лээ. Нэгэнт биеэс нь гараад явчихсан хойно Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагаас хүмүүс ирж шинжилгээ аваад мөнгөн ус байхгүй байна л гэж оношлоно шүү дээ. Тэр оношийг сонсоод л манай дээдсүүд тэр хөөрхий хүмүүсийг зөнд нь хаясан байна. Одоо тэр олон яр шархтай, байнгын зовиуртай (толгой нь байнга өвддөг) хүмүүс чадах нэг нь хот явж эмчилгээ хийлгэж , чадалгүй нь тэгээд шаналаад сууж байна. Гажигтай нярай  хүүхэд төрсөн хэвээрээ. Мал үхэх, гажиг согогтой төл гарсан хэвээрээ. Үнээнүүд нь үсгүй бөгөөд амьгүй тугал гаргаж, үхсэн гахайны дотор гэдэс дараа нь задлан хийхэд авах юмгүй болсон байсан тухай бишгүй баримтжуулж үзүүлж байсан. Эд нар бас "хамуураад" ингээд байгаа гэж хэлж алав даа!

Хонгор суманд байсан Хятадууд мөнгөн ус цианит гэдэг хортой бодисоор хөрс ус, агаар бохирдуулсанаас ингэж хүн амьтан хордох болсон нь тодорхой. Тэрнээс өмнө зүв зүгээр байсан энэ сумынхан гэв гэнэт л сумаараа мал хуйтайгаа "хамуураад" унаж гэнэ. Дэндүү арчаагүй засагтай улс гэдгээ одоо мэдэж авцгаах хэрэгтэй. Тэр мөнгөн усны гай зовлонгоос хол байгаа хүмүүс маньд хамаагүй гээд л таг сууцгааж байгаа нь даанч эмгэнэлтэй. Тэр байтугай иймэрхүү халуун сэдвийг хөндөж хүмүүст мэдэгдэж, сэргийлж сэрээж байх ёстой хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлүүд Хонгорынхныг тоохоо больж чавганц нарын хэрүүл, ямар ч хэрэггүй хов живээр сонингоо дүүргэж байх шив дээ. Монголчууд ингэж доошоо орж арчаагаа алдах гэж дээ. Уг нь бүгдээрээ нийлээд тэр ядарсан сумынхны төлөө тэмцэж дуугарах ёстой юм. Тэр үл тоогоод байгаа дээдсүүдийг шахаж улайлгаж , болохгүй бол хариуцлага тооцох ёстой юм.

Ийм арчаагүй амиа бодсон , нийтэч биш бэртэгчин зан чинь дээдсүүдэд ашигтай байгааг ойлгомоор юм. Энэ удаа надад ийм гай тохиолдоогүй боловч удахгүй миний ээлж ч ирж мэднэ гэж тэнэг толгойгоо жаахан ажиллуулаач дээ. Чи одоо бусдынхаа төлөө дуугарч байвал чиний төлөө хэрэгтэй үед дуугарах ард түмэн байх нь тодорхой. Амь амиа бодоод хол явахгүй ээ, хүмүүс ээ! Бүгдээрээ нэгнийхээ төлөө, нэг нь нийтийнхээ төлөө дуугарч тэмцэж байж дээдсүүдийг жаахан юм хийлгэдэг болгоно. Өөр арга байхгүй. Хэний төлөө үйлчилж , хэнийг төлөөлж эрх мэдэл бүхий суудал дээр заларсанаа манай эрхэм дээдсүүд "мартчихаад" байна шүү дээ. Түүнийг нь сануулж, хийх ёстой ажлыг нь хийлгэж байхгүй бол тэд нарыг тэгж дээш нь залаад яах юм? Ажлаа хийж чаддаггүйг нь татан буулгаж чаддаг байх хэрэгтэй. Бие биенийхээ эсрэг мөнгөөр биеэ үнэлүүлж худалдагддагаа больцгооё. Доодос нь эв нэгдэлтэй байж дээдэсээ захирна гэдгийг ойлгох цаг болжээ. Өөрсдийнхөө эрх ашгийн төлөө тэмцэхдээ тэр нам зам гэж ялгардагаа боливол яасийн? Аль намынх ч байсан хамаагүй, ажлаа хийж чаддаггүй, ёс суртахуунгүй дээдсийг шууд л авч хаях хэрэгтэй.

Хонгор сумынхныг тэр чигт нь "золигт" гаргаж байгаа одоогийн засагтай тооцоо хийх хэрэгтэй. Хэний төлөө үйлчилнэ , ажиллана гэж мандат авчихаад иргэд нь зовж шаналж, нялхас нь элдэв согогтой төрж, эсвэл амь алдаад байхад энэ засаг яахаараа тоодоггүй билээ?
Тэр мөнгөн ус асгаж хамаг юм хордуулж гай тарьсан Хятад иргэн одоо болтол Хонгор суманд чөлөөтэй ажиллаж байна гэвэл үнэмших үү? Бүр Хонгор сумын засаг дарга Чүлтэмбат гэгчийн зөвшөөрлөөр "эрэвгэр жирэвгэр" ч гэнэ үү нэг эмийн ургамал түүж Хятад руу гаргадаг гэнэ шүү! Сумаар нь хордуулах гай тарьсан этгээдийг шийтгээд зайлуулах ёстой байтал харин хийе гэсэнд нь зөвшөөрөл өгөөд хамгаалаад сууж байдаг тэр Хонгор сумын засаг дарга Чүлтэмбат гэдэг нөхөр ер нь ямар санаатай этгээд вэ? Тэр хүнд Монголчуудаа гэсэн сэтгэл байна уу? Ингэж ичих нүүргүй аашилж байхыг нь бодвол бас л биеэ үнэлсэн (хахууль авсан) байх магадлалтай. Ямар ч төвшинд ажиллаж байгаа иймэрхүү шаарнуудыг бүгдээрээ тэмцэж байж л зайлуулж чадна. Өнгөрсөн хавар бие нь муудаад мэс засалд орсон Хонгор сумын нэг хүүгийн дотор эрхтэн нь өмхийрчихсөн байсан тухай дараа нь телевизээр ярилаа гээд энэ жил сургуульд нь аваагүй гэнээ. Энэ сумын удирдлагууд иргэдээ ингэж дарамталдаг гэнэ. Энэ чинь одоо юу вэ, хэдэн он бэ?!

Дээдсүүд хаана хаанаа ажлаа хийж чадахгүй байгаагийн гайгаар жирийн иргэд л хохирч, бүр амь насаа алдаад дуусч байна. Сая үер болоод хайран сайхан хүмүүсийг маань урсгаад аваад одлоо. Өнгөц харахад бороо оруулж үер буулгасан тэнгэр хайрхан "буруутай" юм шиг харагдах боловч тийм биш юм. Хөдөө ч бай, хотод ч бай аливаа болзошгүй аюулаас ард иргэдээ сэргийлж хамгаалж байх үүргийг засаг хүлээх ёстой. Улаанбаатарт болсон бол тэр хотын засаг захиргаа энэ явдалд буруутай. Үер буух магадлал ихтэй газар угаасаа айл буулгах, хашаа байшин хатгаж суух ёсгүй дүрэм журамтай юм бол тэрийгээ мөрдүүлэх ёстой. Тэгээгүйгээс болж тэнд байсан айлууд урсаж осолджээ. Хэлээд байхад нүүхгүй байсан гэдэг хачин тайлбар битгий тавиад бай л даа. Нүүлгэх ёстой байхгүй юу. Юуны төлөө хууль дүрэм сахиул гээд эрх мэдэл өгөөд томилогдсон юм бэ? Өөрийнхөө хүүхдийг машин зам дээр тоглож байвал "чихдэж" зайлуулаад аюулгүй газар тоглуулна биз дээ? Тэрнээс биш машин зам дээр тоглох аюултай гэж хэлсээр байтал үгэнд орохгүй тоглож байгаад машинд дайруулчихлаа, одоо яая гэхэв гээд хэлээд сууж байхгүй байх.

Ард иргэдийнхээ аюулгүй байдал эрх ашгийн төлөө хийх ёстой ажлаа хийдэггүйгээс болж сайхан иргэдээ алдлаа. Хөдөө ч ялгаагүй, бас л жалганд байсан айлууд урсаад гэр бүлээрээ амь үрэгдэж гамшиг болсон. Дараа нь тэр хавийн багийн дарга нь хэлэхдээ, би анхааруулаад нүү гээд үгэнд ордоггүй байсан гэж ярьсан байна лээ. Нүү гэж хэлээд нүүхгүй бол нүүлгэх ёстой байхгүй юу. Ниргэсэн хойно нь хашгирав гэгчээр дараа нь хэдэн айлуудыг цэрэг цагдаа болж хүчээр нүүлгэсэн гэсэн. Хийх ёстой ажлаа хийхгүй байж байгаад дараа нь ямар нэг юм болохоор дандаа ингэж "унгасан хойноо хавчдаг" байхгүй юу.
Иймэрхүү ажлаа хийж чаддаггүй арчаагүй засгаас болж иргэд л хохирч байна.

Хотын замыг засаж байна гээд л яг л ид ажил сургууль идэвхтэй болдог цагаар энд тэндгүй бөөндөж зам хаагаад бас л баахан бухимдал хэл ам дагууллаа. Нийслэлийн засаг даргын хийж байгаа ажил. Согтуугаар машин барих явдал буурахгүй, хүний амь үрэгдсээр байхад хариуцсан байгууллагууд олигтойхон ажил хийхгүй л байна. Хүн хүч, техникээр нь олигтойхон хангаж өгөөд олигтойхон үр дүн нэхээд байж болмоор юм. Согтуу машин барьж байгаа хүнийг ерөөсөө хүн алах зорилготой зэвсэглээд гарлаа гэж ойлгож, сурталчлах хэрэгтэй. Согтуу хүний сэтгэн бодох чадвар, хийх үйлдэл, биеэ хянах чадвар, хариу эсрэг үйлдэл хийх байдал зэрэгт нь өөрчлөлт ордог учраас маш аюултай зэвсэглэсэн (жолоодож яваа машин) гэмт этгээд гэж тодорхойлж иргэддээ сайн сурталчилж жигшүүлбэл их үр дүнтэй баймаар санагдах юм. Мөн иргэдээсээ согтуу жолооч болон сэжиг бүхий жолоочийн тухай мэдээлэлийг тодорхой үнэлж авч байвал болзошгүй аюулаас сэргийлж, үрэгдэж болох хүний амийг аварсан гавъяатай хэрэг болох бус уу. Энэ мэтээр санаачлаад хийвэл үр дүнтэй ажлууд зөндөө байж болох юм шиг. Ухаанд нь ухна үхсэн байна гэж лав байхгүй, тэгэхээр ямар ч санаачлага, идэвхи, чин сэтгэл алга л гэж тайлбарлахаас өөр аргагүй болж байна даа.

Саяхан сонин дээр бас шонхорын наймааны тухай нийтлэл гарсаны дагуу Байгаль орчны сайдаас мэдээлэл хийсэн байна лээ. Монгол улс жилд 200-300 шонхор барих зөвшөөрөл өгдөг гэнэ. Нэг бүрийг нь 12-13 мянган Америк доллараар тооцвол овоо мөнгө орж ирдэг бололтой. Үүнд ч буруутгаад байх юм алга. Гол эмзэглүүлсэн нэг асуудлын тухай дараагийн удаа манайхан сайн ярих байхаа гэж найдая. Учир нь, нөгөө Арабууд чинь шонхор барьж байхдаа хэрэв барьсан шонхор нь таалагдаагүй буюу шаардлага хангаагүй бол сүүлийг нь тасдаад буцаагаад тавьчихдаг гэнэ. Ухаандаа тэмдэг тавьж байгаа нь тэр юм байх. Ингэж шувуу зэрэмдэглэж болохгүй гэдгийг л хэлж болиулахгүй бол болохгүй. Ер нь мөнгөнд нь болоод анхнаасаа тийм нарийн зүйл заалттай гэрээ бичиг үйлдээгүй бизээ. Харин сая Айвенхо Майнз компанитай Оюутолгой ордыг ашиглах тухай гэрээ хэлэлцээр хийхэд Засгийн газрын төлөөлөлд энэ Байгаль орчны сайд Гансүх багтаж ажилласан гэсэн. Тэр уурхайг ашиглахтай холбоотой үүсэж болох байгальд хор нөлөөтэй үр дагавраас сэргийлэх , байгалийг нөхөн сэргээх тухай тэр компанитай хийх гэрээндээ сайн оруулж нарийн зааж өгөхгүй бол шонхор шувууны сүүл тасдахаас долоон дор юм болж мэднэ шүү. Ялангуяа тэр ашиглах гэж байгаа компаны босс Фрийдланд чинь өмнө нь байгаль орчин бохирдуулсан хэрэгт холбогдож байсан, "Хорт Боб" хочоороо алдартай нэгэн гэдгийг хүмүүс андахгүй бизээ.

Өнөөдөр  тэр Оюутолгой, Таван толгой гээд л ордуудаа ашиглаад эхэлбэл Монголчууд чухам баяжаад л улс маань Кувейтэрхүү юм болно гээд л рекламдаад байна. Газар доороо байгалийн ийм баялаг байхгүй байсан бол Монголчууд хэзээ ч баяжихгүй, Африкийн нэг ядуу орон шиг байсаар "дуусах" байсан юм уу, хаашаа юм? Хөрсөндөө баялаггүй боловч толгойгоо ажиллуулаад хөгжсөн улс бишгүй л бий биздээ.
Манайх чинь бас газар нутаг талбай ихтэй, малаар баян орон. Энэ хоёр дээрээ тулгуурлаад, дээр нь толгойгоо ажиллуулбал хөгжих бүрэн боломжтой. Тэгээд цөөхөн хүн амтайг хэлэх үү. Ямар олон зуун сая ам тэжээх гэж байгаа биш. Бүхэл бүтэн улс гэхэд л гадаадын дунд зэргийн хотын дайтай л хүнтэй байна шүү дээ. Олигтойхон толгойнуудыг орой дээрээ залаад өөрсдөө хичээгээд явбал ийм цөөхөн ам бүлтэй айл уг нь хөл дээрээ босоод ирэхэд амар л баймаар юм.

Санаагаар болдог бол гаднаас олигтойхон менежер олж ирээд хөлсөөр ажиллуулбал энэ хэдхэн хүний учрыг дор нь олох биз. Австралийн Сидней хот, Канад улсын Торонто гэх мэт хотуудын мээр нь дэлхийн шилдэг мээрээр тодорч байсан юм гэнэ лээ. Иймэрхүү шилдэг мээр нэгийг урьж авчраад Ерөнхий сайдаар тавьчихвал тэр олон сая хүнтэй айлыг аваад явж чадаж байгаа хүн манайхыг бол дор нь босгох байлгүй дээ. Сайн менежер л байвал арьсны өнгө , хэл ус ямар хамаа байна. Аргаа барсан амьтан ийм юм ярьж суухав дээ. Өмнө нь ажиллаж байсан болон одоо ажиллаж байгаа менежерээ (Ерөнхий сайдаа) хар л даа.

Мөрөөдөхөө болиод жинхэнэ бодит байдал руугаа оръё. Нэгэнт "гадаад менежер" ажиллуулж чадахгүйгээс хойш одоо өөрсдөө л (доодос байх заяатай төрсөн энгийн ард түмэн минээ, та нарыг хэлээд байна шүү!) санаа нэгдэж нийтийнхээ төлөө, нэгнийхээ төлөө тэмцэж орой дээрээ залсан чөтгөрүүдээ ажлаа хийдэг, тэгэхдээ бүр шударгаар хийдэг болгож сургахаас өөр гарц алга даа. Ажлаа хийж чадахгүй байгаа чөтгөрийг шууд татаж унагадаг байхын тулд доодсууд бүгд нэгдэж тэмцэж сурах хэрэгтэй. Ингээгүй цагт төр засгийн эрх баригч эрхэм дээдсүүд доодос бидний зовлонд ханаж цадахгүй, энэ бүх байдал хэвээрээ 100 жил ч үргэлжилж мэднэ.
Дээр дурдсан жишээнүүд , ялангуяа Хонгор сумынхны тухай жишээ бол манай эрхэм дээдсүүд яаж ард бидний саналаар сонгогдож, толгой дээр зайдалж суучихаад, тэгээд эргээд бидний нүүр лүү нулимж байгаагийн нэг тод хэлбэр юм. Одоо бишгүй л нулимууллаа , болоо юм биш үү? Юманд чинь бас хязгаар гэж нэг юм байдаг биз дээ.

Нэлээн дээхэн болсон явдал гэсэн. Америкийн анчин Монголд ирээд ан хийхээр хөдөө явсан юм биз дээ. Тэгээд машинтай явж байхдаа нэг удаа жолоочийн мөрөн дээр хөлөө гаргаад тавьчихаж гэнэ. Бодвол мань анчин машины арын суудалд сууж явсан бололтой. Машины жолооч толгой дээр хөлөө гаргаж тавилаа гэж их уурлаж гэнэ. Арга ч үгүй юм даа. Хүний мөрөн дээр гуталтай хөлөө тавиад гутлын тавиур болгож доромжилж байхад чинь. Тэгээд бөөн уур уцаар хэрүүл болох үед тэр Америк анчин хэлмэрчээс асууж гэнээ: -" Энэ муу жолоочийг буудаад алчихвал би хэдэн төгрөгний торгууль төлөх вэ?"

Энэ бол биднийг социализм байгуулах гэж ядаж байх үеийн хэрэг. Одоо бид капитализм байгуулах гээд зовж байгаа энэ үед Америк найз маань энэ дээрэлхүү зангаа тавиагүй л байна. Хэдийгээр Баабарын нэрлэсэнээр "Харцага" Буш нутаг буцах замдаа шумбаж нэг буучихаад буцсан боловч Америкийн албаны хүмүүсийн Монголчуудад хандах хандлага таагүй хэвээр байна.

Олон жил "дээгүүр" нь аргалах гэж оролдоод бүтэхгүй сунжирсаар сая нэг юм бүтэх тийшээ хандсан Оюутолгойг ашиглах Айвенхо компаны босс, Канад руу урван зугтаасан Америк эр Фрийдланд гэгч бас л их дээрэнгүй өнгө аястай олон юм энд тэнд донгосч явсан гэсэн. Бараг л иргэншил байдаггүй газар, эзгүй талд юу дуртайгаа хийх боломжтой, хогоо хаях элбэг талбайтай амар газар гэх ухааны юм ярьсан гэнэ лээ. Хэрвээ дотроо ингэж бодож явдаг бол энэ хүн Монголд гишгэх нүүргүй хүн. Дуртай дургүй тэр дарвагар амаа татаж байхаа мэдэж байгаа байхаа гэж найдна.

Их гүрний дээрэнгүй зан ингэж хувь иргэдээр нь дамжиж илэрдэг аж. Төр засгийн хэмжээнд ч мөн бодлогоор илэрдэг. Манайханд хамгийн ойрхон жишээ гэвэл Улаанбаатарт байгаа Америкийн элчингийн Консул байна. АНУ-ын виз авах гэж манайхны үйлээ үздэг газар даа. Мөн ч олон хүн орлого оруулдаг. Саявтархан АНУ-ын элчин сайд сонинд өгсөн ярилцлагадаа виз хүссэн хүмүүс хуурамч материал бүрдүүлээд нэмэргүй, харин үнэнээрээ ороод ирвэл учиртай байж болох тухай хэлсэн байна лээ. Элчин сайд хэлэх нэг өөр, цаагуураа Консул нь яаж аашлах нь шал тусдаа гэдэг нь ойлгомжтой.

Миний сайн таньдаг найз маань сая хувиараа амрах маягаар хэд хоног АНУ яваад ирье гэж ороод ам руугаа алгадуулаад гарч ирсэн гэсэн. Уг нь Америкт хараар үлдээд байх шаардлагагүй, хөл дээрээ босчихсон, хувийн компанитай бизнесчин хүн л дээ. Санхүүгийн баталгаа энэ тэр бол хангалттай, хөдлөх ба үл хөдлөх гээд л бүгдийг нь мэдүүлсэн байгаа юм. Үнэндээ бол Консулын үзэмжийн асуудал гэхээсээ илүү цаанаас нь өгч байгаа чиглэл ийм болохоор ингэж Монголчуудад "төмөр нүүр" гаргаж хатуурхаж байна гэж ойлгохоор.

Бас нэг саяхны жишээ гэвэл, Өмнөд Солонгост амьдардаг дүүгийн маань охин АНУ-д хэний сургуулийн урилгаар явах гээд визэнд орсон чинь бас өгөөгүй гэнэ. Уг нь тэр улсынхаа иргэн болчихсон хүн шүү дээ. Гэтэл үгүй ээ, Монгол хүн учраас өгөөгүй байгаа юм. Мэдээж татгалзсан шалтгаан нь өөр л дөө. Санхүүгийн баталгаа нь хангалтгүй (уг нь АНУ-д 6 сар хэл сурахад бүх зардлаа даахад хангалттай байсан) бөгөөд гэр бүлгүй гэсэн хоёр инээдтэй шалтаг заасан цаас өгөөд хөөгөд гаргасан байгаа юм. Оюутны виз авахын тулд нэг сая доллартай байхаас гадна хүнтэй суух хэрэг болох нь. Өмнөд Солонгост байгаа АНУ-ын Консул өгсөн материалтай нь танилцаж байхдаа Монгол хүн гэдгийг нь мэдэнгүүт царай нь хувирч "Монгол юм уу?" гэж асуусан байгаа юм. Тэгээд л бусад материалыг нь үзсэн юм байхгүй хэдэн юм хэлээд л, тэрийг нь тэнд байсан орчуулагч Солонгос хүүхэн амандаа бувтнаж орчуулж хэлсэн болоод л тэр ярилцлага өндөрлөсөн гэж байгаа. Тэгэхээр энд ойлгож ядаад байх юм алга. Ерөөсөө Монгол гэхээр л нэг гуйлгачингийн дүрс толгойд нь орж ирээд , энэ гуйлгачин Америкт очоод "харлаад" ажил хийгээд унана гэсэн автомат ойлголт төрдөг болжээ. Энгийн иргэд бол тэр "диваажинд" очихыг мөрөөдөөд ч хэрэггүй. Харин том компаны олонд танил боссууд, эсвэл төр засгийн мяндагтангууд бол баталгаатай авдаг бололтой.

Хэрэг болохоор наашаа гээд , хэрэггүй үедээ цааш нь түлхдэг энэ Америкийн хачин хоёр нүүртэй аашийг өөрсдөд нь ил тод хэлж байвал уг нь хэрэгтэй л баймаар. Гэвч энэ талаар манайхан гомдол гаргаж эсэргүүцэж байгаа юм алга, нөгөө бидний нүд чих болдог хэвлэлийнхэн ч олигтойхон сурвалжилж, Америкчуудын хэл амыг сугалж байгаа нь харагдахгүй л байна. Муу сайн ч Азийнхаа энэ бүсэд ардчилалыг мандуулж , олон улсын энх тайвны үйл хэрэгт идэвхтэй оролцож, энхийг сахиулах ажиллагаанд цэргээ илгээж байгаа улс. Тэр байтугай АНУ-ыг Иракт довтлоход дэмжиж, улмаар олон улсын цэргийн хүчний харъяанд өөрийн цэргүүдийг Иракт байрлуулж байсан билээ. Аль Монгол гүрэн дэлхийд ноёлж байх үед Бат хаан нар Европ хүртэл давшиж байх үед Монголын арми Иракийн Багдад хотыг эзэлж байсанаас хойш Монголчууд хоёр дахь удаагаа Багдадыг "эзэлсэн" нь тэр юм.
Энэ мэтээр АНУ-ыг өөрийнх нь дотны найз Франц мэт нь дэмжихгүй байхад Монгол улс дэмжиж холбоотон нь болж ирсэн.

Гэтэл мань "Янкууд" хэрэг болохоороо сайн найз, холбоотон гээд л далан дээр алгадах мөртөө цөөхөн хэдэн Монголчуудаас цөөхөн хэд нь янз бүрийн шалтгаанаар нутагт нь очъе гэхээр нүүрээ буруулаад муухай аашлаад байдаг нь аргагүй ааш нь олдохгүй олон ааштай авгай нарыг санагдуулж байгаа биз?       Ер нь явах боломжтой бөгөөд хүссэн болгонд нь виз өгсөн ч яадгийн. Цөөхөн Монголчууд бүгдээрээ нүүгээд очвол гэж. Явж чадаж байгаа нь очоод харлана уу цагаарна уу хамаагүй ажил хийгээд ард үлдсэн ядуу хэдээ тэжээж байвал Монголчууд удахгүй хөл дээрээ босоход АНУ өөрөө ганц цент ч гарздахгүйгээр тус болж байгаа хэрэг болох юм.

Ерөөсөө Монголчуудыг визгүй зорчдог болгосон ч буруудаад байх юмгүй. Бусад оронтой адил ижил тэгш харьцана гэж хачин юм ярих хэрэггүй. Хэн ч гэсэн өөрийн илүү дотно найздаа арай өөрөөр хандахад бусад танилууд чинь барьцдаггүйтэй адил бус уу? Монголчууд визгүй АНУ явдаг болчихвол Хятадууд барьцах юм уу? Угаасаа Хятадуудад "элэгтэй" хандаж олноор нь оруулж ирсэний буянаар Америкийн томоохон хотуудад 5 биш, 2 алхаад л Хятад хүн тааралдаж байна.
Уг нь Монголчуудыг арай илүү анхаарч үзэж харж хандаж байвал Азийн энэ бүсэд ардчилалын эрх ашгийг хамгаалагч АНУ-ын найдвартай холбоотон нь байх юм шд, бид. Даанч энэ мэтээр олон ааш гаргаад Монголчуудын дургүйг хүргээд байвал найзлахаа болиод муудаж мэдэх юм. Америкчууд тэнэг биш болохоор аль болохоор өөрийнхөө холбоотныг алдахгүй, нэр хүндээ муутгаж өөртөө дургүй хүн нэгээр нэмэгдэхийг хүсэхгүй байх.

Жижиг дорой буурай эсвэл ядуу гэдгээр нь биш, холбоотон түнш гэдэг утгаар нь Монголд хандах хандлагаа эрс өөрчлөхгүй бол Монгол найз чинь эргээд Оростой юм уу Хятадтай гүнзгий найзлаад унавал өнгөрөө. Төв Азид Америкийн эрх ашиг энэ тэр гэж ярих аргагүй л болох вий.

Өдрийн сонины энэ сарын 22-ны дугаарын 3-р хуудсанд Н.Гантулгын бичсэн "Монгол бөх спорт биш, шоу бизнес болжээ" гарчигтай өгүүлэл нийтлэгджээ. Ай даа, нэр нь гарсан бөхчүүд болон бусад биеэ үнэлэгч бөхчүүд боож үхэхээр юм бичжээ. Сүүлийн үед Монгол бөх нэг л биш болоод удаж байгаа тухай хүмүүс зоригтой дуугарч бичдэг болсон нь яамай даа. Харин бөхчүүдийн зүгээс Сүхбат аваргаас бусад нь ган хийсэн нь үгүй. Нөгөө гол бодлогыг нь барьж хамаг ажлыг нь нугалж байдаг эрх мэдэл бүхий байгууллага болох Бөхийн холбоо ч таг. Уг нь энэ байгууллага энэ тал дээр дуугарч байх ёстой л доо. Уг нь бол. Гэхдээ яагаад дуугарахгүй байгаагийн учрыг бүгд таамаглаж байгаа биз дээ.

Монгол бөх шоу бизнес болоод удаж байгааг хүмүүс мэдэж байгаа. Мэдсээр байж хов жив ярихаас хэтрэхгүй явж ирсэний уршгаар өнөөдөр энэ байдал засал авахаасаа өнгөрөөд өвчнөөр бол архагшсан байна. Хорт хавдар маягийн юм болчихож. Янз бүрийн эм тан өгөөд (шүүмжлэх гэж унш), эсвэл тариа хийгээд (бөхийн дүрэм журманд өөрчлөлт оруулах гэж унш) ямар ч нэмэргүй болсон учраас унтуулж байгаад хагалгаа хийж л (нэг хэсэг дампууруулах гэж унш) аврахаас өөр замгүй болоод байна.
Гэхдээ эхний үеийн "зөөлөн" эмчилгээнүүд хэрэгтэйг үгүйсгэж болохгүй. Учир нь унтуулахаас өмнө Монгол бөхийн ар гэрийнхэнийг (бөх сонирхогч ард түмэн гэж унш) сэтгэл зүйн хувьд бэлтгэлтэй болгож, үүнээс өөр сайн эмчилгээ байхгүй гэдгийг ойлгуулах ёстой юм. Ийм учраас дээр дурдсан өгүүлэл чухал хэрэгтэй гэдгийг үнэлж тэмдэглэмээр байна.

Өвчин угширсаны улмаас өвчтөний биеийн байдал (Монгол бөхийн биеийн ерөнхий чалх) муудаж, улмаар заримдаа ухаан санаа нь дэмийрч хачин авир гаргах нь их болжээ. Тухайлбал, архитай их нөхөрлөж элдэв хэрэг төвөгт оролцох, нутаг нутагаараа нууц бүлэг байгуулах, сэтгэхүйн цочролд амархан орж ялагдсанаа хүлээж тахимаа өгөхгүй оргон зугтаах гэх мэт.

Хүчний спорт хөөсөн хүмүүсийн биеийн хөгжил нь тархины хөгжлөөс нь "түрүүлдэг" бололтой юм. Тархи нь муу хөгжсөн учраас ер нь жаахан "мангардуу, бүдүүн бараг" байдаг юм шиг. Тэрнээс болдог ч юм уу, зарим нь сархад зооглоод зүрх нь хөөрч өөр бусад ядуу буурайд дээрэлхдэг гэнэ. Иймэрхүү байдал нөхцөлөөс үүдсэн хэргийн улмаас 2 ч сайхан бөх өөд болсон билээ. Цагдаа алсан л гэдэг. Үнэндээ жижиг Монголын эрх ашиг талаас нь харвал хүн амын нөхөн үржихүйд (ялангуяа өсөлт хөгжил сайтай хэсгийг нэмэгдүүлэх талаасаа) их хохирол гарз тохиосон явдал болсон гээд хэлчихвэл доод эрүүгээ битгий унжуулчихаарай даа. Хэдэн цагдааг шоронд хатаагаад яах ч юм билээ.

Би өмнөх нэг өгүүлэлдээ бичиж байсан даа. Монголчууд бид "төрөлхийн нүүдэлчин" болохоор биеэ даасан, бусдаас үл хамаарах тусгаар байдалд дуртай, бор гэртээ Богд байх сонирхолтой, хар амиа хичээсэн өвөрмөц ард түмэн шд. Хамтач нийтэч байх гэсэн ойлголт мэдэхгүй, нийтийн эрх ашгийн төлөө өөрийнхөө сонирхолыг золиослоно гэж бүр ч байхгүй, өөрөө л болж байвал бусад нь хамаагүй гэсэн философитой улсууд. Энийг яаж ч хусаад арилгахгүй. Цусанд нь , генд нь байгаа юм.
Манай бөхчүүд яг энэ араншинг гаргаж дотроо талцан нутгархаж байгааг дээрх шалтгаанаар тайлбарлах юм бол уг нь гайхаад байх зүйл ч биш л дээ. Гэхдээ Монгол бөхийг спорт гэж үзвэл арай ч ийм байж болмооргүй. Одоо сүүлдээ бүр өөр нутгийн зүлгэн дээр очиж хүчээ үзсэн бөх ихээхэн хоншоортой барилдаад даваад байвал дараа нь тэр нутгийнханд "алуулах" болж таарах гээд байна. Ийм өвчний шинж тэмдэг гадаадад Наадам хийсэн Монголчуудын дунд илэрсэн дуулдана.

Саяхан болж өнгөрсөн Баянхонгорын нэг наадамд (нэг ламын нэрэмжит наадам гэсэн) нутгийн бөх түрүүлээгүйдээ бачимдан "боож үхэхээр" шийдэж тахимаа ч өгөлгүй, тугаа ч тойролгүй морио унан харсан зүгтээ давхин алга болсон тухай бишгүй бичсэн байх юм. Энэ наадамд өөр аймгийн бөх түрүүлсэнд хорссон нутгийн ардууд тэр бөхийг хот руу явах замд нь нууцаар даган мөшгиж, боломжтой газар "цааш нь харуулах" санаатай баахан дагасан гэнэ. Харин азаар мань бөх амьд мэнд Улаанбаатарт ирсэн юм байх. Нутгархах өвчин ингэж даамжирсан байна.

Бас нэг өвчин бол уначихаад тахимаа өгөхгүй (нөгөө дүрмээ уландаа гишгэж байна гэсэн үг биз?) гүрийдэг явдал. Олны нүдэн дээр уначихаад унаагүй гэж гүрийх нь 3 настай хүүхэд шиг "эгдүүтэй" гэдэг нь. Одоо бүр зарим нь дээр өгүүлсэн Баянхонгорын бөх шиг тахимаа өгөхгүй шууд хаяад алга болж байна шд. Дараа нь тэр бөхийг хаа байгаа газраас нь олж бай шагналыг нь нэмж өгч аргадах гэж бөөн юм болоо биз. Иймэрхүү "эрх" бөхчүүд олширвол тун хэцүү болохнээ. Бөхчүүдээ "хүмүүжүүлж" чадаагүй, эрх дураар нь байлгасан Бөхийн Холбоо буруутай.

Одоо нэг хэсэг "зөөлөн эмчилгээ" хийж бэлтгэж байгаад "хагалгаанд" оруулах хэрэгтэй.            Хагалгааны нэр : Бойкот. Их өвдөх байх; гэхдээ өөр арга даанч харагдахгүй байна даа.

Бөх сонирхогч ард түмэндээ хандаж уриалах нь:

Та бидний уламжилж ирсэн, таалж үздэг, хамгийн хайртай үндэсний бахархал болсон Монгол бөхийн спорт хэдэн биеэ үнэлэгчидийн мөнгө олж хэтэвчээ зузаатгах арга хэрэгсэл болж хувирсаныг та бүхэн бэлхнээ харж, мэдэж байгаа бизээ. Нэг талаас бөх сонирхогч ард түмний уужуу аядуу сэтгэлийг ашиглаж, нөгөө талаас зохих байгууллагынхаа зохион байгуулалт, сахилгын сул талыг далимдуулж энэ спортыг мөнгө олох үүр уурхай болгож чадсан бөгөөд энэ "уламжлал" олон жилээр хадгалагдан ирж, улмаар улам арга нь нарийссаар архаг байдалд хүрсэн байна.

Бид хэрвээ Монгол бөхөө хадгалж үлдэе гэвэл эрс өөрчлөлт хийх хэрэгтэй болжээ. Гэхдээ элдэв дүрэм журам зохиогоод, эсвэл өөрчлөлт оруулаад ямар ч нэмэргүй юм. Мөн мянга түмэн удаа сонин сэтгүүл дээр шүүмжилж бичээд ч цочрол авахаа больсон байна. Ганц Бөхийн Холбоо хашгираад, уриалаад ч тус болохгүй. Одоо ганцхан бөхөд хайртай хүмүүсийн эрс шийдэмгий алхам л Монгол бөхийг аврана. Энэ бол Монгол бөхийг бойкотлох явдал юм.

Бөхчүүдийн толгой ажилладаг болж, зэрэг зиндаа гэхгүй үнэн сэтгэлээсээ шударга барилддаг , аливаа "хахууль" авахаас татгалзах, "биеэ үнэлэхийг" жигшүүртэй явдал хэмээн үздэг болсон тэр цагт Монгол бөхийн барилдаан тэмцээнийг үзэж эхлэвэл яасан юм бэ? Тэрнээс наана ямар ч бөхийн тэмцээнд очихоос татгалзая. Зурагтаар дамжуулсан ч үзэхгүй сувагаа сольж байя. Ирэх жилийн (2010) Наадмын бөхийг очиж үзэхгүй, мөн зурагтаар үзэхгүй байхыг уриалж байна. Шударга болдгоор нь морь сур харваа хоёрыг очиж үзсэн нь дээр. (Хурдан морины уралдааны талаар бас таагүй мэдээ, яриа гардагийг хэн бүхэн мэдэх боловч Монгол бөх шиг арай болчихоогүй байгаа; гэхдээ эрдэнэт хүлэг морио хайрлах хамгаалах, морь унадаг хүүхдүүдийн аюулгүй байдлын талаар хийх/ярих юм бий)

Ард түмэн үзэхгүй бол "биеэ үнэлэгчид" хэнд гайхуулах гэж барилдах юм? Яахав, хүсвэл хоосон Цэнгэлдэхэд хоорондоо барилдсан нэр зүүж, жүжгээ тавина биз. Хэнд хамаатай юм? Нэг байтугай хэдэн Наадам ч хийхгүй байсан яадгийн. Худлаа жүжиг үзэж, шороотой хуушуур идэж, гоожуурын усаар хийсэн ундаа нэртэй усаар гэдэсээ цэрдийлгэх гээгүй бол Цэнгэлдэх рүү зүглээд хэрэггүй. Харин гэртээ сайхан хоол идэж, айргаа уусан шиг амарч хэвтвэл илүү таатай бус уу. Бөхөөс өөр үзэх, хийх, сонсох юм зөндөө олдоно.
Ингэж байж "биеэ үнэлэгчидийг" доош нь хийхгүй бол тэд нар Монгол бөхийг "янхны газар" болгож бузарлаж гүйцлээ байна.

Цагийн аясаар бөхөд дуртай шударга хэсэг нь тунаж үлдээд сайхан уламжлалаа сэргээгээд хадгалаад явах нь тодорхой. Тийм жинхэнэ бөхчүүд хэзээ ч бөхөө хаяхгүй. Харин биеэ үнэлэгчид дахиж Цэнгэлдэхийн ногоон зүлгэн дээр гарч жүжиг тавих нүүргүй болно.

Зөвхөн Улсын баяр наадмын бөхийн барилдаанаар зогсохгүй бусад аймаг сумын бөхийн барилдааныг үзэхгүй байх хэрэгтэй. Орон даяар, газар сайгүй аливаа бөхийн тэмцээн, барилдааныг "боож" байж "хүчээр" өөрчлөлт хийх нь чухал. Энд манай бүх бөх сонирхогчидын нэгдмэл санаа , нэгэн зорилгот үйл ажиллагаа үйлчилж байж үр дүнгээ өгөх учиртай.

Ингэж "дампууруулахгүй" бол Монгол бөх энэ хэвээр байсаар аяндаа нэр хүндээ алдсаар сүүлдээ түүхэн дурсамж болон үлдэх болно. Тэр үед Монгол бөхийн тухай зөвхөн музейнээс үзэж танилцддаг болох вий. Ийм гашуун хувь заяаг эдлүүлэхгүйн тулд өнөөдөр бид "биеэ үнэлэгчдийг" шахан гаргаж Монгол бөхөө цэвэрлэж авах гээд байна шүү дээ. Ухаарагтун.

Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар Намхайнямбуу гэж  нэг олны танил хүнийг МАХН гэдэг "мама" нь Их Хуралд авах суудлынхаа тоог  нэмэхийн тулд нэр хүндийг нь ашиглан  гишүүнээр сонгуулаад  хотод аваачаад  кноп дарагчаар суулгачихаж билээ. Уг нь тэр хүний хийж чаддаг бөгөөд мэддэг ганц ажил нь мал маллах байлаа. Одоогийн томъёоллоор бол жинхэнэ мэргэжсэн  малчин гэж хэлж болохоор хүн байсан юм.  
Хүн ер нь чаддаг юмаа хийх сонирхолтой тэр ажлаа хийж байхдаа таашаал авч байдаг. Намхайнямбуу гуай ч мөн тийм байсан гэдэгт эргэлзэхгүй байна.  Хэрэг болохоороо авч ашиглачихаад хэрэггүй болохоор нь нөгөө "мама" нь тоохгүй хөсөр хаясаныг хүмүүс мэдэх биз ээ. Насны эцэст нэгэн албан газрын жижүүр ч билүү нэг тийм ажил хийж байгаад дууссан гэдгийг санаж байна.

Хэдийгээр аливаа бичиг цаасны ажилд суралцаж, элдэв сургууль дүүргэсэн "цагаан захтан" биш байсан боловч МАХН-ын бусад луйварчин-гишүүд шиг элдэв мөнгө босгох ба унагах тухай шөнийн зүүд болж яваагүй, хээл хахууль авч авилгач болоогүй, хүү Содномдаржаагийнх нь хэлсэнээр "хүн жудагтай, дороо суурьтай дотроо бодолтой, уужуу сайхан  сэтгэлтэй" хорхойд хоргүй мөрөөрөө нэгэн байсан юм.  Энэ утгаараа тэр хүн бусад шуналын тулам-гишүүдээс хол давуу , харьцуулшгүй шударга, эгэл хүн байлаа. 

Намхайнямбуу баатрын хүү Содномдаржаа Өдрийн сонины энэ оны 5 сарын 4-ний дугаарт "Хүүхдийн төлөө байгууллагын удирдлага юу л хийгээд байна даа" гэсэн нэртэй нийтлэл бичжээ.  Энэхүү Хүүхдийн төлөө газрын дарга нь М. Тогтохням гэдэг эмэгтэй хүн байдаг юм байна.  Содномдаржаа өгүүлэлдээ  энэ Тогтохнямд хандаж, "Та цагийн сайханд Монголын төрийг түшилцэж явсан аавын минь ясыг өндөлзүүлж өөрийн  бузар явууллагадаа оролцуулахаа боль!" гэж бичжээ. Бодоход энэ Хүүхдийн Төлөө Газрын (ХТГ) дарга Тогтохням гэгч ихээхэн үл бүтэх нэгэн бололтой. Хүү рүү нь дайрахдаа  талийгаач аавынх нь нэрийг бас хавчуулж явдаг  бол олиггүй хүний зан.

Намхай баатрыг биечлэн мэдэхгүй боловч түүний тухай сонсож, хэлсэн  ярьсныг нь уншиж байсны хувьд  өөрийнхөө хүүхдүүдийг ажилсаг, төлөв даруу шударга болгож хүмүүжүүлсэн гэдэгт огтхон ч эргэлзэхгүй байна. Тийм ч учраас энэ Содномдаржаагийн хэлсэн ярьсан бүхэн үнэн гэдэгт итгэж, Монголын Хүүхдийн Төлөө Газрын удирдлага- дарга М.Тогтохням болон түүний "команд"- ямархуу үнэн нүүр царайтай болохыг уншиж мэдээд энэ тухай  хүмүүст хүргэх нь зүйтэй гэж бодлоо.  
Н.Содномдаржаа нь олон улсын SOS Kinderdorf International (Киндердорф гэж Хүүхдийн тосгон гэсэн утгатай герман үг) гэдэг байгууллагын харъяа Монгол дахь салбар  СОС Хүүхдийн Хотхон байгууллагын захиралаар ажилладаг юм байна.

Уг нийтлэлдээ Содномдаржаа захирал мөнөөх Тогтохнямаас болон түүний шууд ба шууд бус оролцоотой бусад байгууллага, албан тушаалтнуудаас үзүүлж байсан элдэв дарамт шахалт, сүрдүүлэг, саад тотгорын тухай жишээ аван тодорхой бичсэн учраас дэлгэрэнгүй унших сонирхолтой хүмүүст Өдрийн сонины 2009 оны 5 сарын 4-ний 107(3184)  дахь дугаарыг олж уншихыг зөвлөе. Харин энд  зөвхөн Тогтохнямтай холбоотой хэсгийг авч оруулсан болно.

Юуны өмнө эхлээд СОС Хүүхдийн Хотхон гэж ямар учиртай байгууллага болох тухай товчхон танилцуулъя.  Энэ нь олон улсын  SOS Children's Village  байгууллагын Зохицуулах байгууллага болох SOS-Kinderdorf International- ийн гишүүн бөгөөд  2002 онд Улаанбаатар хотод анхныхаа төвийг ашиглалтанд оруулсан юм байна. Энэ төв нь 125 хүүхэд  орогнуулах хүчин чадалтай аж.  Хагас ба бүтэн өнчин хүүхдүүд болон ядуугийн түвшингээс доогуур амьдралтай айлын хүүхдийн тоо нэмэгдэж байгаатай холбоотой 2 дахь төвийг Дархан хотод барьжээ. Энэ төвийг  албан ёсны ашиглалтанд хүлээн авах ажиллагааанд  SOS Children's Village  байгууллагын Ерөнхийлөгч  Хелмут Кутин оролцсон аж. Энэ ажиллагаа энэ оны 7 сарын 8 -нд Наадмаас өмнөхөн болсон боловч угтаа бол энэ төв нь аль 2008 оны 10 сараас үйл ажиллагаагаа явуулаад эхэлсэн байсан гэнэ.
Түүх яривал,  1996 онд Монголд сууж байсан Итали Улсын элчин сайдын гэргий, хатагтай Моника Куарони гэгч буянтай эмэгтэй анх санаачлан энэ байгууллагын анхаарлыг Монголд хандуулсан гэдэг. Түүнээс хойш одоогийн байдлаар Монголд СОС Хүүхдийн Хотхон 2 (УБ ба Дарханд), СОС Өсвөр үеийн төв 1, СОС нийгэм халамжийн төв 1 тус тус ажиллаж байна.
SOS Children's Village  нь төрийн бус, олон улсын байгууллага бөгөөд дэлхийн 132 оронд салбар төвүүдтэй нийгмийн хөгжлийн төлөө  зорилготой,  хүүхдийн эрх, хэрэгцээг ханган дээдлэх чиглэлээр  1949 оноос эхлэн идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж ирсэн нэр хүндтэй хүмүүнлэгийн байгууллага юм байна.

Одоо "гол баатар"-ынхаа тухай ярианд оръё.

1. СОС Хүүхдийн Хотхонд "ээж" ажилтай Оюунсүрэн гэдэг эмэгтэй тус хотхонд амьдардаг нэгэн хүүхдийн  гуянд хайч зоож зэрлэг авир гаргасан учраас ажлаас нь халах гэтэл Тогтохням өмгөөлөлдөө авч халуулахгүйн  тулд элдэв арга  хэрэглэж байсан байх юм. (Сая 5 сард тэр "ээж-багш" халагдсан гэсэн.)  Төрийн байгууллага болох Хүүхдийн Төлөө Газрын (ХТГ) дарга Тогтохням олон улсын энэ байгууллагаын дотоод хэрэгт оролцох ямар ч эрхгүй гэдгийг сануулахын хажуугаар хэрэв хүүхдийн биед гэмтэл учруулдаг үйлдлийг зөвтгөж, гэмтэнийг (ямар ч зорилгоор бай хамаагүй) өмөөрч байгаа үйлдэл нь өөрөө энэ эмэгтэйг Хүүхдийн ТӨЛӨӨ Газрын даргын ажлаас нь  халж , харин Хүүхдийн ЭСРЭГ Газрын даргаар томилох хэрэгтэй юм байна гэдгийг нотлоод байгаа бус уу.

2. Тогтохням 2004 онд СОС Хүүхдийн Хотхон байгууллагын захиралд өөрийнхөө хүнийг шургуулчих санаатай нэр дэвшүүлсэн боловч  бүтээгүй болохоор их хорсож одоогийн удирдлагыг нь зайлуулахын тулд  элдвээр гүтгэж , дарамталж  ирсэн  гэнэ.
(Содномдаржаагаас өмнөх удирдлагыг мөн худлаа гүтгэлгээр хор найруулж гүйсээр халуулж чадсан юм байна.)
Жишээ нь: "Танай ажилчдаас  надад чиний талаар  гомдол ирүүлсэн" гэсэн  гүтгэлэг
зохиож ярих, мөн " Дэд захиралаа ажлаас нь хал! Тэр харах царайнаасаа энэ ажилд тэнцэхгүй" гэж шахах, бас " Хэрэв би хүсвэл өндөр албан тушаалтнууд эсвэл тэдний эхнэрүүдэд ганц үг чихэнд нь шивэгнэхэд  чи болон чиний хамт олон аппаратаараа  солигдож нүд ирмэх зуур  та нар ажилгүй болно. Би үүнийг чигчий хурууныхаа үзүүрээр хийнэ" гэж  сүрдүүлэн дарамталж байсан гэнэ.
Манай төр засгийн эрхэм дээдсүүд, өндөр албан тушаалтнууд Тогтохнямын дохиогоор хөдөлдөг бололтой. Зарим нэг "хөлдүү" албан тушаалтны эхнэрт нь хэлчихэд л тэр нь шөнө орондоо нөхрийнхөө чихэнд шивнээд л гүйцээ.  
Энэ Тогтохням дарга  бараг нөгөө алдарт Филатова авгайгаас дутахгүй эрх мэдэл, нөлөөтэй юм шиг санагдаад байгаа биз?

3. 2005-2006 онд СОС Хүүхдийн Хотхоныг  дараах байгууллагуудаас  шалгаж байжээ:

- Хүний эрхийн үндэсний комисс
- Нийслэлийн Цагдаагийн Хүүхдийн Алба
- Мэргэжлийн Хяналтын Газрын Боловсролын хэлтэс
- Хөдөлмөрийн харилцааны хэлтэс
- Хүүхдийн эрхийн Үндэсний Төв
- Баянзүрх дүүргийн Цагдаагийн алба
- Хүүхдийн Төлөө Газар

Хоол шиншсэн нохой шиг шалгах нэрээр ээлж дараалан ирж шинших боловч ямар нэгэн алдаа дутагдал олж чадалгүй гуринхалаад буцацгаасан бололтой. Тогтохням яаж дутахав, бас л юм шиншилж ирээд хоосон буцдаг аж. Ер нь хараад байхад  хүүхдийн нэр барьсан  энэ олон газрууд үнэндээ хүүхдийн төлөө юм хийдэг ажилтай биш харин   хүүхдийн төлөө жинхэнэ юм хийж байгаа газрыг хавсайдан гоочлох ажил хийдэг юм  байна гэж ойлгогдохоор байна.

4. СОС Хүүхдийн Хотхон байгууллагын харъяалагддаг бүсийн удирдлага болох Ази тивийн захиргаанаас төлөөлөгч ирэхээр мань Тогтохням түүнтэй дотносож, гэр бүлийн элдэв арга хэмжээ, баяр мэтэд урин оролцуулж, нэг ёсондоо мөнөөх төлөөлөгчтэй гэр бүлийн найзууд болж түүгээр дамжуулан Төв Байгууллагад нь Монголын СОС-ын удирдлагыг солих шаардлагатай гэсэн ойлголт төрүүлэх гэж элдвээр хутган найруулдаг гэсэн байна.
Жинхэнэ шуламын санаатай, өмхий муу аргатай хүний сүг гэдэг нь харагдаж байгаа биз!

5. 2008 оны 11 сараас эхлэн 2009 оны 5 сар хүртэл 7 сарын хугацаанд бас л баахан шалгалт ирсэн гэнэ:
- Хүний эрхийн Үндэсний комиссын даргын тушаалаар
- Монгол Улсын Шадар сайдын тушаалаар
- Хөдөлмөр Халамж Үйлчилгээний Газрын даргын тушаалаар
тус тус шалгалтын  десантууд буужээ.

Тогтохнямын гар урт гэдэг нь харагдаж байгаа биз? Шадар сайдын ширээ  хүртэл сунаж чаддаг юм байна.
Нөгөө  ажлаасаа халагдсан "хайч" Оюунсүрэн гэгч "ээж-багш" (уг нь СОС байгууллагын хэрэглэдэг албан ёсны нэр томъёо нь "mother"  буюу "ээж" гэж байдаг юм билээ) эмэгтэйг   ажлаас нь халах юм бол Засгийн Газрын (!) нэрийн өмнөөс ярина шүү гэж шалгалтаар ирсэн (Засгийн Газрын нэрийг барьж байхыг бодоход Шадар сайдын шалгалтын хүн бололтой) нэгэн хариуцлагатан сүрдүүлж байсан гэнэ. ("Хайч" Оюунсүрэн тэр үед арай халагдаагүй байсан юм билээ.)
Тогтохням дарга Шадар сайдын авгайн чихэнд шивнээд амжсан болох нь харагдаж байна.

Дээрх ишлэлүүдээс харахад манай өгүүллийн гол баатар Тогтохням ямархуу хүн гэдэг нь ойлгомжтой болсон биз ээ. Эцэст нь захирал Содномдаржаагийн ХТГ-ын дарга Тогтохнямд  хандаж хэлсэн үгнээс хэсэглэн авсанаа сонирхуулъя:

- "...Та Монголын бүх хүүхдийн  өмнө хариуцлага хүлээсэн болохоос тэдний нэрээр бизнес хийж хувийн атгаг санаагаа хэрэгжүүлэх ёсгүй... Өнөөдөр Монголын хүүхдийн төлөө хийвэл зохих, зайлшгүй хийх шаардлагатай өч төчнөөн тулгамдсан асуудал бий.  Гэтэл тэр үндсэн үүргээ Тогтохням гуай та  умартсанаас янз бүрийн шалтгаанаар  хичнээн хүүхэд эндэж, өнчин өрөөсөн 5000 гаруй хүүхэд эцэг эхийн хайр халамж хүсэн  шар нар бор хоногийг өнгөрөөж байна.  Мөн хичнээн хүүхэд харанхуй траншейгаар гэр хийж, хэд нь гудамжинг гарч, хичнээн нь сурч боловсрох эрхээ алдан, сургууль соёл нь завсардаж байна. Хичнээн нь хүчирхийлэлд автаж байна. Хэд нь шашны урсгалуудын золиос болж амь насаараа дэнчин тавьж байна. Хэд нь ор сураггүй алга болж байна. Та энэ талаар анхаарал  хандуулдаг уу?
Хүүхдээр овоглосон байгууллагын дарга та хэдийнх нь эрх ашгийг хамгаалж, хэдийг нь амьдрах орон байртай болгов. Та нүдэнд харагдахуйц, гарт баригдахуйц ямар ажил хүүхдийн төлөө хийсэн бэ?...
...Та өнөөдөр Монголын хүүхдийн буянаар  олон улсын олон байгууллагатай хамтран ажиллаж, олон ч талаараа тодорхой хангамжинд ажиллаж амьдарч  явааг хүн бүр л харж байгаа. Яасан ханаж цаддаггүй ёроолгүй сав шиг шуналтай хүн бэ?
Та манай байгууллагыг  өөртөө хангамж өгсөнгүй хэмээн элдвээр дарамтлуулж эрээ цээрээ алдан улайрч гүйгээд хэрэггүй. Бид ядарсан хүмүүсийн амьдрал ахуйг дэмжихэд  зарцуулдаг энэ мөнгөнөөс  таны хувийн шуналыг гүйцээх хангамж танд өгөхгүй. Та биднийг хичнээн дарамтлуулсан ч  бид танд биш очих ёстой хүмүүст нь л хүргэх болно..."

Дээр хэлсэн бүхэнд тайлбар хийх шаардлага алга. Байдал ямар ноцтой байсан болон байгааг энэ хэлсэнээс ургуулаад бодчиход нэг их гүн ухаан шаардаад байхгүй болов уу.  
СОС Хүүхдийн Хотхон байгууллагын  бусад ажилтнуудад  болон тэдгээрийн ажилд мөн элдэв саад түвэг болж , тэдгээрийг элдвээр сүрдүүлдэг, загнадаг, зүй бусаар харьцдаг , байгууллагын нэр хүндэд бүдүүлгээр халддаг албан газар, албан тушаалтнуудын нэрийг  энд бас дурдах нь зүйтэй гэж бодлоо:
- Татварын Ерөнхий газар
- Хүүхдийн эрхийн Үндэсний Төв
- Хөдөлмөр Халамж Үйлчилгээний газрын мэргэжилтэн  Ц. Батсүрэн
      (ХХҮГ-ын дарга нь Д. Баярсайхан)
- Хүүхдийн Төлөө Газрын мэргэжилтэнгүүд   Ундрах ба Мөнхжин нар
      (ХТГ-ын дарга нь манай өгүүллийн баатар Тогтохням)
-  Шадар сайдын Хүүхдийн асуудал хариуцсан зөвлөх Жавзанхүү
- Нийслэлийн 97-р сургуулийн нийгмийн ажилтан

Монгол эх орныхоо ирээдүйн төлөө цохилох зүрхтэй, санаа зовж шаналж явдаг эрх мэдэл ба нөлөө бүхий хүмүүс байдаг гэдэгт итгэж, тэдэнд найдаж байна. Иймэрхүү байдлаар нийгмийн нэг бүлгийн нэрийг барьж хоолоо олох, бүр хэтэвчээ зузаатгах хэрэгсэл болгон ашиглаж увайгүй загнадаг бэртэгчин хүмүүсийг үтэр түргэн зайлуулж , цэвэрлэгээ хийж байхгүй бол  улс орон маань өөдлөхгүй, нийгэм илжирч өтөнд баригдаад   дуусах вий. Иймэрхүү "Хүүхдийн" нэртэй сүржин хаягтай, хийсэн ажилгүй мөртөө хийж байгааг нь элдвээр хавчдаг газрууд байх хэрэг байна уу. Татан буулгавал таарна.

  Саяхан  7 сарын 1-ний хэргээр насанд хүрээгүй хүүхдүүдийг  томчуудтай  цуг  шүүх хурлаар оруулаад ял өгөөд гаргахад хүүхэд гэдэг утгаар нь тусад нь авч үзэх ёстой гэж өмөөрч дуугарч байсан газар байна уу.  Энэ олон хүүхдүүд ядуугийн эрхээр зах зээлийн газар хүнд хүчир ажил хийгээд балчир нас, биеэрээ зовж явахад  анхаарч ажиллаж байгаа газар байна уу. Энэ мэтээр асуугаад байвал барагдахгүй олон асуулт жагсааж болохоор байна.

Гадны буяны байгууллага төр засгийн хийх ёстой ажлаас жаахан ч гэсэн хөнгөлж өгч байхад  талархаж дэмжихийн оронд бүгдээрээ нийлж байгаад дарамтлаад байдагийг олж хараад таслан зогсоох эрүүл ухаантай эрх мэдэлтэн алга гэж үү?  

"Оюутолгой" гэж нэг хэцүү толгой байнаа. Цаана нь бас "Таван толгой" гэж нэг толгой байгаа. Энэ хоёр толгойноос болж Монголчууд талцаад - угийн эв түнжин муутай улсыг хэлэх үү- бөөн юм болж байж сая нэг юм Засгийн газартаа гэрээ байгуулах эрх өглөө. Засгийн газартаа харин цаадах Айвенхо компанитай гэрээ хийхдээ авдаг татвараа бүгдийг нь авахаар гэрээ хийнэ шүү гэж үүрэгдсэн байна. Ямар нэгэн татварын хөнгөлөлт үзүүлэхгүй гэсэн үг.

З.Энхболд гишүүний хэлж байгаагаар хэрвээ 68 хувийн гэнэтийн ашгийн татвараас чөлөөлөхөөр гэрээ хийвэл бусад оронтой хамтарсан компаниудыг ялгаварласан хэрэг болох аж. Тэгэхээр аль ч оронтой хамтарсан компани бай, бүгд л ижил нөхцөлөөр хангагдах ёстой гэж үзэж байгааг би шударга гэж бодож байна. Эрхэм гишүүний тайлбарлаж байгаагаар Айвенхо хэмээх Канадын компанид Оюутолгойг ашиглах эрхийг аль 2001 онд өгчихсөн аж. Тэгтэл яагаад өдий болтол Засгийн газартай урт хугацааны гэрээгээ байгуулаад ажлаа эхлээд явж байхгүй яасан юм гэдэг асуулт гарч ирнэ. Хариулт нь товчхон: Канадчууд 5 төрлийн татварын хөнгөлөлт эдэлсэн гэрээ байгуулах гээд л өдий олон жилийн хугацаанд манай зарим ихэс дээдсийг хахуульдаж ч нэг үзээд, айлгаж ч нэг үзээд, ер нь олон янзын сувгаар - тэр байтугай АНУ-ын Төрийн нарийн байсан Жеймс Бейкерийн ах нь билүү, дүүг Монголд ирэхэд нь түүгээр дамжуулж яриулж байсан гэдэг- оролдсоор өдий хүргэсэн байна.

Ингээд эцэстээ тэр санаа нь бүтэлгүйтэж сая "амаа таглууллаа". Манай Их Хурлын эрхэм гишүүд (энэ удаа ямаа гэж нэрлэхээс түдгэлзлээ) 60 гаруй хувийн саналаар татварын хөнгөлөлт үзүүлэхгүй гэсэн нь Монголын урдаа барьдаг ганц нийтлэлч Баабарыг хилэгнүүлж "Оюутолгой жинхэнэ эзэндээ очлоо" гэж бичихэд хүргэв. Монголчууд хуульд заасныхаа дагуу гэнэтийн ашгийн 68 хувийн татварыг авна гээд шийдчихвэл энэ Канадын компани уурлаад Монголоос гараад явчихна гэж Баабар үнэнгээсээ айгаад санаа зовоод байгаа юм уу, эсвэл Айвенхо компани мань эрийг ашиглаж өөртөө ашигтай шийдвэр гаргуулах гэж хөлсөлсөн юм уу гэдгийг хэн ч мэдэж чадахгүй, яг л Чингисийн онгон шиг үеийн үед нууц хэвээрээ үлдэх байх. Тэрийг олж мэдэх гэж хэн ч оролдоод нэмэргүй.

Айвенхо УИХ-ын саяын гаргасан тогтоолыг анхааралдаа авлаа гэсэн байна лээ. Одоо бодвол ид ярилцаж шийдвэрээ гаргах гэж ажиллаж байгаа биз. Хэрэв Айвенхо манай тавьсан нөхцөлөөр гэрээ хийгээд ордоо ашиглаад явъя гэж шийдэх юм бол Баабарыг Айвенхо-гийн "тагнуул" байсан юм байна гэж ойлгоход болох юм. Хамаг л авъяасаа ашиглаж өчнөөн л юм бичиж чадлаараа л ажилласан гэдгийг тэд нар харин үнэлэх ёстой. Эсрэгээр харин Айвенхо Монголоос гараад явчихвал Баабар үнэн юм хэлж байж шүү гэж ойлгох хэрэгтэй болно.

Тэр цагт өөр гуравдагч орны хөрөнгө оруулагч олох ажил гарна. Харин хоёр хөршийнхөө компанитай хамтрахгүй байх бодлого барих нь зүйтэй. Хэрэв Айвенхо болилоо гэхэд тэр ордыг ашиглах эрх хэнд очих вэ гэдэг асуулт байна. Дэлхийн хэмжээний стратегийн чухал ордын хувьд ашиглах эрхийг шилжүүлэх асуудал дээр эзэн орны хувьд Монгол улсын сонирхол гэж байх ёстой болов уу. Өөрөөр хэлбэл, эрх шилжүүлүх асуудал дээр эзэн орны санал, зөвшөөрлийг авах ёстой гэсэн үг. Энэ тухай эрх зүйн зохицуулалт байдаг гэж найдна.

Баабар дээр дурдсан өгүүлэлдээ хэрэв Айвенхо явчихвал Хятадууд л орж ирнэ гэж "айлгасан" байна лээ. Жаахан хүүхдийг "хадны мангаагаар" айлгадаг байв даа, дээхэн үед. (Одоогийн хүүхдүүд ч их юм мэддэг болоод тэр "мунхруулгаас" айхаа больж дээ). Тэрэн шиг. Гэхдээ мань эр жаахан дэгсдүүлсэн юм шиг байна лээ. Итгэсэн зарим нь "Цаана чинь мангаа айсуй", "Бид баларчээ" хэмээн дуу алдаж байхад итгээгүй зарим нь Баабарын өөдөөс "салаавч" гаргаж байна.

"Христэд итгэгчид" гэдэг шиг "Баабарт итгэгчид" дотроос Өдрийн сонины Ж.Гангаа гэгч нөхөр 7 сарын 24-ний дугаарт, хамгийн арын хуудсан дээр "Маш харамсалтай явдал боллоо" гэсэн гарчигтай хэдэн үг бичиж нийтлүүлжээ. Түүндээ Гангаа өнөө тусгаар Монгол улсаа аль хэдийн "Хятад нэр томъёогоор" ("Ар" Монгол гэсэн байгаа шүү!) нэрлээд зогсохгүй хойтон гэхэд Өвөр Монголтой нэгдэн баяр тэмдэглэж байх болно хэмээн муу ёрложээ. Арга ч үгүй биз дээ, Баабар "Монгол улс, Өвөр Монголын зарчмын ялгаа арилна" гээд мэдээд байхад чинь.
Гэтэл энэ бүхнийг зүгээр л "маш харамсалтай явдал" гэж нэрлээд - уг нь бол тусгаар тогтнолоо алдчихаад байгаа юм шүү дээ! - нэг л "үл тоосон" өнгөтэй хэлээд байхыг бодоход худлаа дагаж сүржигнэсэн байж мэдэхээр байгаа биз?

Эсвэл үнэхээр ийм болох юм бол Монгол хүний хувьд надад энэ явдал "харамсалтай явдал" биш, харин гутамшигтай явдал  болох билээ. Хэдийгээр Монголоос хоёрын зэрэг хүн "Нострадамус" -аар тодорсон ч гэсэн баярлаад байх юм алга.

Цаг хугацаа аяндаа харуулаад өгөх байхаа. Тэр үед эргээд нэг "уулзацгаая"!

Нэг хуучны Монгол уран сайхны кинон дээр гардаг даа. "Энэ нөхрийг чинь овоо засарч хүмүүжсэн юм байх гэж бодсон чинь хэвээрээ шив дээ" гэж нэг хувьсгалчийн хадам ээж айлддаг хэсэг байдаг. Би одоо яг тэр хадам авгай шиг юм хэлэх гээд байна л даа. Манай цаг уурын алба бий болсон цагаасаа хойш өдий олон жил болсон юм чинь лав мэргэжилтэй чадварлаг хүн хүч, болон орчин үеийн техник хэрэгслээр хангагдсан мундаг хүчин чадалтай болсон байх гэж боддог байсан чинь аль эртний (хэдэн оны ч юм бүү мэд) хоцрогдсон хэвээрээ болж таарлаа. Үүнийг саяхны Өдрийн сонинд өгсөн хариуцлагатай нэг даргынх нь ярилцлагаас харж болохоор байна. Тэр ярилцлагыг уншаад лав юм ойлгодог хүний үс нь босож, чих нь дэлдийж ам нь ангайна гэдэгт мөрийцсөн ч болж байна. Бид хоцрогдсон хэвээр байгаа гэдгээ ичиж зоволгүй ил тод хэлж хүлээж байвал адаглаад амьтан өрөвдөөд тусалж магад. Гадаадаас хэдэн хуучин машины сэг оруулж ирээд хотын гудамжаа түгжчихээд, жаахан газар доргиход л нураад унах сэрвийсэн хэдэн байшин барьчихаад бид хөгжөөд байна гэж арай хэлэхгүй юм байгаа биз дээ.

Энэ сарын 16 ба 17-нд айхтар устай бороо орсоны улмаас Говь-Алтай аймагт 18 хүн, Улаанбаатарт 6 хүн осолдож амь үрэгдлээ. Бид нийтдээ 24 сайхан хүнээ алджээ. Юутай эмгэнэл. Улс даяар гашуудал зарлах хэмжээний хүнд гарз тохиолоо. Гэвч гашуудал зарлах хэмжээний асуудал биш гэж үзэж байгаа бололтой,манай төр засгийн толгойнууд. Монголчууд бид одоо хэд хүрээд байгаа билээ? 2.7 сая гэж ярьж байна. Тэгвэл энэ 24 хүнээ 2.7 сая хүнд эзлэх  хувиар нь тооцоод жаахан тоо бодвол энэ нь 1.3 тэрбум хүнтэй Хятадын хувьд 11000 хүн, 240 сая хүнтэй Оросын хувьд 1200 хүнээ алдсантай дүйцэхээр харагдаж байна. Хоёр хөрш маань ийм тооны хүнээ алдвал лав гашуудал зарлаж хүндэтгэл үзүүлэх байх. Гэвч манайхан "24-хөн" хүн учраас тоосонгүй. Ерөнхийлөгч, хэдэн намууд, УИХ-ын дарга гэх мэтийн хувь хүмүүс болон "хуулийн сабжектүүд" тус тусын "шугамаар" эмгэнэл илэрхийлээд өнгөрвөө. За энэ нэг асуудал нэг иймэрхүү.

Одоо хоцрогдсон цаг уурын байгууллагын тухай яриандаа эргээд оръё.
Дээр өгүүлсэн Өдрийн сонины энэ сарын 21-ны дугаарт Ус цаг уурын хүрээлэнгийн урьдчилан мэдээлэх секторын дарга Ж.Цогт гэдэг хүний  өгсөн  ярилцлагыг жаахан ухаж үзэцгээе. Уг нь мань хүний ярьж байгаагаар бол аадар бороо орохоос 1.5 цагийн өмнөөс телевизийн 2-3 суваг болон радиогоор анхааруулж эхэлсэн юм байна. 13 цагаас эхэлж зарлаад түүнээс хойш яг 1.5 цагийн дараа 14.30 цагт асгаж эхэлсэн байна. Бороо асгаж эхлэх хүртэл бүтэн хагас цагийн хугацаанд их зүйл амжуулж болноо. Цогт дарга хэлэхдээ "2 цагийн дотор үерийн далан дээр байгаа айлууд ямар ч арга хэмжээ авч чадахгүй шүү дээ" гэсэн байна. Буруу ярьж байна.

Арга хэмжээ гэдэгтээ юу ойлгоод байгааг сайн мэдэхгүй юм. Хэрвээ энэ хугацаанд тэдгээр айлууд гэрээ буулгаад нүүгээд явах тухай ярьж байгаа бол мэдээж амжихгүй. Иймэрхүү онц аюултай байж мэдэх үзэгдэл болох гэж байхад хамгийн гол нь иргэдийнхээ амийг осолдуулахгүй авч үлдэх л чухал гэдгийг мэдмээр юм. Эд хөрөнгө, гэр бараа бол чухал биш шүү дээ. Гол нь хүмүүсээ аюулгүй газар аваачих ёстой байсан юм.

Энэ ажиллагаанд хамрагдах улсууд бол мэдээж тэр усанд автаж болох газар (голын сайр, далангийн ойрхон гэх мэт) амьдарч байгаа хүмүүс шүү дээ.
Цаг уурынхан мэдээж энэ ажлыг хийх ёсгүй. Харин Нийслэлийн онцгой байдлын газар, Онцгой байдлын Ерөнхий газар хэмээх сүржин нэртэй даржин газрууд энэ ажлыг зохион байгуулах ёстой байсан юм. Иймэрхүү ажлаа хийж мэддэггүй, эсвэл чаддаггүй газар байх хэрэг байгаа юм уу? Гамшиг болоод өнгөрсөн хойно талийгаачдын цогцсыг цуглуулдаг, хор хохирол тооцохоос өөр ид шидгүй иймэрхүү газрууд байсан ч адилхан, байгаагүй ч адил бус уу?

Энэ газруудын гол үүрэг чинь аливаа гамшигаас ард иргэдээ СЭРГИЙЛЭХ болон аюул тохиолдсон үед АВРАХ ажлыг зохион байгуулахад оршдог баймаар юм. Хэрвээ ингэж ажилладаг байсан бол тэр болзошгүй үерийн тухай анхааруулга авсан даруйд үерийн аюулд өртөж болох газруудад амьдарч байгаа хүмүүсийг тэр газраас нь түр холдуулах арга хэмжээ авах ёстой байлаа. Энэ тухай шийдвэрийг яаралтай гаргаж, өөрийн мэдлийн хүн хүчийг ашиглах, шаардлагатай бол Цагдаагийн хүчийг дайчилж шийдвэрийг биелүүлэхээс татгалзсан иргэдийг хүчээр холдуулж "төрийн төмөр нүүрийг" харуулж ажиллах ёстой байсан юм. Энэ тухай яаж ажиллах заавар журам гэж байдаг л баймаар юм, эрхбиш нэг улс ухаантай юм бол.

Цогт даргын хэлсэнээр бол хамгийн түрүүнд Онцгой байдлын Ерөнхий газар уг болзошгүй аюулын тухай мэдэгдсэн байна. Даанч цаадуул нь гэж нэг ажлаа мэддэггүй хоосон цалин авагчид байх юм даа. Ялангуяа энэ газрын удирдлага даанч арчаагүй, зайлуулбал таарах мануухайнууд байна гэж ойлгож байна.Энэ мануухайнууд саяын гамшиг болохоос өмнө болон тэрүед яаж ажилласан тухай манай хэвлэл мэдээллийнхэн хэл амыг нь сугалаасай.

Миний бодлоор Улаанбаатар хотын тухайд цаг уурынхан тулгамдсан ч гэсэн арга хэмжээ (хүмүүсээ зайлуулах) авч болохоор хангалттай хугацааны өмнө дохиогоо өгсөн байна.
Цогт даргын ярианаас харахад, манай улсын цаг уурын алба орчин үеийн арга барил, техникээр биш, жаахан хэтрүүлбэл, долоовор хуруугаа норгож салхины чигийг тогтоодог, 2 нүдний дурангаар 4 зүг 8 зовхист дурандаж, хар үүл ирж яваа эсэхийг харж суудаг юм байна. Тэр 2 нүдний дуран нь хотын эргэн тойронд л харахаас Говь-Алтайд байгаа хар үүлийг харах боломжгүй гэнээ. Харин хотод 130 км ойртсон үүлийг бол хардаг гэж байна шүү. Харин хөдөөний цаг уурын станцуудын хэрэглэдэг "дуран" ямар хүчин чадалтайг дурдаагүй байна, гэхдээ янз нь их л муу бололтой.

Ийм байдлаар, ийм техник хэрэгсэлтэй байж яаж (цаг хугацаатай, буух газартай) тодорхой мэдээлэл өгч чадах билээ. Засгийн газар энэ байдлыг мэддэг л баймаар юм. Хэрэв тийм бол яаралтай арга хэмжээ авч, тодорхой хөрөнгө зарж боловсон хүчнийг нь бэлдэж орчин үеийн техник хэрэгслээр хангаж дэлхийн түвшинд аваачих хэрэгтэй. Манайх шиг том газар нутагтай, гамшигт өртөж болох малчид нь алс хол тархсан байдалтай амьдардаг улсад цаг агаарын маш нарийвчлалтай мэдээлэл өгөх чадвартай алба зайлшгүй шаардлагатай. Эс тэгвэл Цогт даргын хэлдгээр "22-нд нутгийн зүүн хэсгээр, 23-нд нутгийн баруун хэсгээр бороо орно" гэсэн ерөнхий мэдээлэл хэлээд суусан хэвээрээ байх нээ. "Нутгийн" гэдэг энэ нэр томъёонд миний дургүйг яана. Аль нутагаа ч яриад байгаан бүү мэд. Бодвол "Монголын" гэсэн утгатай юм шиг. Эрхбиш хүн хүч, зэмсэгийг нь сайжруулаад өгөхөөр иймэрхүү хачин ерөнхий нэр томъёо хэрэглэдэг явдлаа болих байгаа гэж найдна.

Уг нь мань дарга маань Цаг уурын албаны ажил үүргийг сайн мэддэг нь их сайшаалтай: "Ус цаг уурын байгууллагын гол зорилго нь албан байгуллага, ард иргэдийг цаг агаарын урьдчилан сэргийлэх мэдээллээр хангах явдал юм" гэж хэлсэн байна. Нөгөө Онцгой байдлын Ерөнхий газрын дарганцаруудыг бодвол ямар ч байсан ажлаа мэдэж байна. Ярилцлагынхаа төгсгөлд харин 21-ны өдөр зуслангуудад (Санзай хавиар) орсон том ширхэгтэй мөндөрүүдийг угтаж харж чадалгүй алдаад "хот руу оруулчихсан" бололтой юм шиг дуугарч байна лээ. "Дуран"-гийнх нь тусгалд орохгүй хаагуур ороод ирдэг байнаа? Уг нь бол 130 км дотор олоод харчихаж чадна гээд байгаа биз дээ? Тэнд станц байхгүй учраас мэдээлэл авч чадахгүй байна гэсэн байна лээ. Ерөөсөө ойлгохоо болилоо...

Сүүлдээ манай дарга маань бүр холион бантан хутгаад ярилцлагаа дуусгасан байна лээ:  Мөндөр орсоны улмаас "Хохирол гарлаа гэсэн мэдээлэл одоогоор ирээгүй байна. Тэнд цаг уурын станц байхгүй учраас бидэнд мэдээлэл ирэхгүй байна. Хүмүүс цаг уурын байгууллагад мэдээлэл хэлж байх хэрэгтэй байна." гэсэн байх юм. Түрүүхэн ажил үүргээ уг нь сайн мэддэг юм шиг байсан чинь одоо болохоор юу гэнэ вэ? Ард иргэд цаг уурын байгууллагыг мэдээллээр хангаж байх хэрэгтэй байна гэв үү?! Цаг уурын байгууллага чинь хохирлын тухай мэдээлэл цуглуулдаг газар биш биз дээ. Өмнө хэлсэн юмныхаа эсрэг юм яриад унадаг нь яаж байгаа юм болоо? Мэдэх юм алга. Ажлын ачаалал ихтэй учраас мэдрэлийн ядаргаанд орсон байж магад. Тэгсэн бол ажлаасаа чөлөө авч эмчилгээ хийлгэсэн нь дээр гэж зөвлөх байна.

Юутай ч гэсэн Засгийн газраас энэ 2 байгууллагуудын (Цаг уурын алба ба Онцгой байдлын газар) хоорондын уялдаа холбоо, хамтран ажиллах чиг үүрэг, журамыг тодорхой тогтоож мөрдүүлдэг болгох хэрэгтэй байна. Ингэхгүй бол байгалийн гамшигаас болж нөхөж болшгүй хохирол үзсээр байх болно.

Нэг нөхөр маань саяхан утсаар ярьж байхдаа : -" Монголчууд хоёулаа байхдаа хоорондоо хэрэлдээд, гурвуулаа болохоор гурван өөр юм ярьж зөрөөд, түүнээс олон болоод ирвэл талцаж аваад хоорондоо үзэл тарж үсэрч наалддаг хачин улсууд. Тархай бутархай биеэ даасан амьдралын хэв маягтай, хамтач үзэл бодол байхгүй" гэж хэлж билээ. Мэдээж өөрсдийгөө шалтгаангүй муу хэлдэг үндэстэн гэж байхгүйн адилаар мань эр гутрангуй аястай шүүмжилж хэлсэн хэрэг. Харин "цагаан будааны" ард түмнүүд (Солонгос, Япон, Хятад, Вьетнам гэх мэт) бол эсрэгээр хамтраад будаагаа суулгачихаад, ургацаа хамтраад хураадаг хамтач сэтгэлгээтэй улс болохоор их эвсэг гэнээ.

Ерөнхийдөө бол үнэн байж магадгүй харагдаад байгаа юм шүү. Хятад, Вьетнам гэх мэт хүмүүсийг хараад байхад ер нь бол нийлж их "бөөрлөдөг" тухай жишээ зөндөө л дуулдаж байдаг. Хамгийн ойрхоноор нь, Эрээний хятадууд Монгол залууг нийлээд балбаж байхад үүнийг харж байсан Монголчууд амиа хоохойлоод юун очиж туслах байтугай хүүе хаая ч байхгүй хараад өнгөрөх буюу яваад өгч байсан юм гэнэ лээ.

Элэг нэгт ахан дүүс гэж ирээд л ярихдаа их уран сайхан донгодох боловч ачир дээрээ нутаг нэгтэндээ туслах нь тун ховор доо. Ялангуяа гадаадад байгаа Монголчууд маань "хүнээ байх" нь их болжээ. Бие биенээ хорлож ажилгүй болгодог ч гэх шиг, эр эмгүй арчаагүй хачин зан авир их гаргадаг дуулдана.
Тэгээд яагаад ийм хүмүүс тэгж их хүчирхэгжиж дэлхийн талыг эзэлж чадсан байдаг билээ? Энд хоёрхон шалтгаан байгаа байх гэж бодож байна:

1. Монголчууд амьдралын хэв маяг, орчин нөхцөлөөсөө хамаараад бусад үндэстэнийг бодвол хатуужил сайтай, ер бусын тэвчээртэй бөгөөд дасан зохицох гайхалтай чадвартай, биеийн хөгжил сайтай, өлчир чанга бие хаатай байжээ.
2. Ийм мундаг улсуудыг нэг гар доор атгаж, хатуу сахилга бат, цээрлэлийг сахиулж, ташуураар удирдахдаа гайхалтай мэргэн суу ухаан гаргаж зохион байгуулан удирдаж чадсан, "Мянганы суут хүнээр" тодорсон Чингис хаан болон түүний хөвгүүдийн ур чадварын үр дүн.

Уг нь ташуурын доор хүчээр биш, хамтач ухаанаар эв нэгдэлтэй байсан бол өдийд дэлхийн газрын зураг арай өөрөөр зурагдах байсан нь тодорхой. Эрх мэдэл, ашиг олзоо булаалдаж, мөнөөх л биеэ дааж тусгаар байх гэсэн атгаг санаандаа баригдаж нэгдмэл хүчээ тарамдуулж, зарим үед бүр өөр хоорондоо гадны (Манжийн хааны өмнөөс гэх мэт) эрх ашгийн төлөө алалдаж байсаар эцэст нь хүч нь сульдсаны гайгаар бусад улсад (Манж, Хятад, Орос) эзлэгдэх буюу дагаар орж хавсрага болж олон жилийн турш зовж зүдэрсээр өдий хүрсэн түүхтэй улс уг нь сургамж авбал авахаар "туршлага" хуримтлуулсан боловч нөгөө муу зангаа тавихгүй мөн л хоорондоо хэрэлдсээр, бие биенээ "жинхэнэ" Монгол мөн биш гэж дуудалцсаар л сууж байна. Дайнч улс болохоор хүн амаа дайнд хороож цөөлөхийн хажуугаар ламизм гээч шашны харгайгаар эрчүүд нь лам болж хүн амын өсөн үржих явц маш ихээр бууран Монголчууд бусад хөршүүдээ бодвол хүн амын тоогоор хол хоцорч доройтсон нь үнэн билээ.

"Эвтэй байхдаа хүчтэй" гэж өнөөдөр их хошгируулдаг болжээ. Үнэндээ бол "эвтэй" байснаараа Монголчууд цагийг эзэлсэн хүчирхэг байгаагүй юм. Харин дээр өгүүлсэн шиг Чингис хааны "захиргаадалтын" доор хүчтэй байсан билээ. Одоо цаг үе өөр болсон учраас тэр үеийнх шиг "захиргаадалтыг" хүмүүс хүлээж авахгүй магадлал өндөр байна. Хэдийгээр зарим иргэд "Хаант засаглал" Монголд тохирно гэдгийг олж хараад хааяахан ярих боловч "орчин үеийн боловсролтой" хэсэг нь хүлээж авахгүйгээр барахгүй,энэ бол аюултай ("буруу" хүнээ хаанаар сонгочихвол баларна) гэж анхааруулж байна.

Ардчилалыг сонгож хүний хэлэх ярихыг сайхан чөлөөтэй тавиад өгсөн болохоор өнөөдөр хэн дуртай нь хүссэнээ бурдаг болжээ. Үүний нэг жишээ бол "хуурамч" Монголыг илрүүлж олонд мэдэгдэх "компанит ажил" юм. Манай ганц урдаа барьдаг (худлаа "манжлаагүй" шүү!) нийтлэлч Баабар цэвэр цусны Монгол эсэх нь эргэлзээтэй болчихоод саяхны шинэ Ерөнхийлөгч Элбэгдоржийн адил "хужаагийн" цустай "эрлийз" гэж дуудагддаг болоод удаж байна. Ихээхэн дургүй хүргээд байвал "эрлийз" болгочихно шүү гэж айлгах маягтай болж дээ. Ингээд л энэ мэтээр нөгөө новшийн зан нь илэрч гарч ирээд байгаа болохоор ер нь энэ үндэстэн хэзээ ч бусад Азиудын адил эвсэг, хамтач болох заяагүй юм байна гэдэг дүгнэлт хийхэд хүргээд байгаа юм.

Дээхэн нэг удаа Facebook дээр Америкийн нэг мужид сурдаг нөхөртэй чаатлаж билээ. Хэд гурван үг сольж байгаад хэзээ төгсөхийг нь сонирхтол ганцхан жил үлдсэн байгаа гэдэг юм байна. Би ч төгсөх дөхөж байгаа юм байна гэж ойлгоод "Тэгвэл нохойн дуу ойртож байгаа л юм байна" гээд бичээдэхсэн чинь байдал бишдээд явчихлаа. Яагаад гэхээр, мань эрийн ойлголтоор "Нохойн дуу ойртох" гэдэг хэллэгийг ямар нэгэн муу үйл (жишээ нь, дайн эхлэх гэх мэт) эхлэх дөхсөн үед хэрэглэдэг гэнээ. Тийм болохоор би буруу газар буруу хэллэг хэрэглэсэн болж таарлаа. Би ч өдий наслахдаа ийм тайлбар сонсож байгаагүй болохоор тэр нөхрийн ойлголтыг буруу гээд нэлээн маргалаа. Сүүлдээ мань эр чинь ихээхэн дээрэнгүй сагсуу, онгироо авир гаргаж эхэлдэг юм байна. Би ч бас болсонгүй, ийм сагсуу байх нь зохимжгүй, ер нь даруухан байвал зүгээр гээд тавьчихсан чинь бас буруудлаа. Монголчууд даруу байдлаасаа болж их алддаг гэнээ. Түүнийхээр бол даруу зан гэдэг бол Монгол хүний хөгжилд их чөдөр тушаа болж байгаа юм байх. (Эрдэмтэй хүн даруу байна гэдэг чинь мэддэг юман дээрээ дуугарахгүй "ичингүйрээд" байна гэсэн үг биш, харин би их юм мэддэг гэж сагсуурдаггүй л гэсэн үг гэдгийг ялгаж салгаж ойлгох чадвар мөхөс нэгэн гэж ойлгосон.)

Тэр нөхөр бол байнга давшиж, дайрч байдагийн хүчинд сургуульдаа ихээхэн амжилт олж байгаа юм байхаа. Намайг ямар нэгэн олон улсын томоохон хурал зөвлөлгөөнд сууж үзсэн үү л гэнэ, нөгөө маргаад байсан хэллэгийг ("Нохойн дуу ойртох") Монгол хэлээ мэдэхгүй болохоор буруу тайлбарлаж байна л гэнэ. Миний тайлбарыг Бавуугийн Лхагвасүрэн зөв гэж хэлэх юм бол үнэмшье гэнээ. За тэгээд хоёулаа сүүлдээ Монголын түүх рүү халтирч (үнэндээ бол мань эр санаачилсан юм л даа) орлоо. Надаас түүхтэй холбоотой ганц асуулт асуугаад шалгалт авна гэлээ.

Чингисийн үеийн Монголын армид дайн байлдааны үед тодорхой үүрэг гүйцэтгэдэг цэргүүд байж л дээ. Нэрийг нь мартаж орхиж. Тэр цэргүүдийн нэрлэсэн нэрийг (одоо мартчихаад санадаггүй ээ би) надад хэлээд, эдгээр цэргүүд ямар учиртай, яадаг цэргүүд байсан бэ гэдэг асуулт тавьсан чинь би хариулж мэддэггүй шалгалтандаа үсрэв ээ. Тэгсэн чинь дайн тулаан эхлэх үед утаан хөшиг эхэлж тавиад тэгээд араас нь дайрч ордог цэргүүдийг тэгж нэрлэдэг байсан гэнээ.
За тэгээд шалгалтандаа унасан надад түүхээ мэддэггүй гээд "муу" дүн тавиад, түүхээ мэддэггүй хүн бол Монгол хүн биш гэлээ. Ингээд би гэдэг хүн "Монгол биш" болж хувирдаг юм байна. Амархан байна шүү. Хүлээн зөвшөөрөхгүй гээд цааш нь үргэлжлүүлээд маргаад байвал аягүй бол "эрлийз" болж мэдэхээр байсан тул тэр маргааныг зогсоосон юм. "Эрлийз" болохоосоо айсан юм биш, хамгийн гол учир нь ийм богинохон бодолтой, цээжээ дэлдсэн сагсуутай маргаж нервээ барахаа болъе гэж бодсоных. Иймэрхүү этгээд л тэр "Хятадын эрлийз" гэдэг яриаг гаргадаг болох нь тодорхой. Энэ хүний чихэнд ус ч хийсэн адилхан, алт хийсэн ч адилхан гэдэг нь илэрхий болсон учир би чаатлахаа больж билээ.

Сүүлийн үед "тамын тогооны" онигоогоор их жишээ татаж ирээд л ярих боловч сайжралыг олоод дээшилсэн зүйл огтоос үгүй. Тэгэхээр мянга яриад нэмэргүй нь харагдаж байгаа биз. Нөгөө "цусанд нь байдаг" гэдэг шиг л юм байхгүй юу!
Баабар саяхан "Авилгалын" тухай өгүүлэл бичсэнийг уншлаа. Ер нь Монголчуудын авилга авдаг, бэлэг нэхдэг, эдийн шунал бол "цусанд нь" байдаг "төрөлхийн" юм учраас эмчлэгдэх бараг боломжгүй болов уу.

Тийм ч учраас манай 76 "ямаа" ("УИХ-ын эрхэм гишүүн" гэж унш.) болон бусад төр засгийн өндөр эрх мэдэл бүхий албан тушаал хашдаг түшмэд авилга аваад, идэж уугаад болохгүй байна шд. Төрөлхийн юмыг чинь яах юм? "Сурсан юмыг сураар боож болдоггүй" гэж ч хэлдэг. Тэгэхээр би бодоод байна л даа. 76 "ямаанд" идүүлж байснаас ганц "ухна" (Монгол Улсын "Хаан" гэж унш.) орой дээрээ залчихаад идүүлж байвал арай мань мэтэд нь хүртэх үлдэц нь ахиу байх болов уу гэж. Ухаандаа ганц "ухна" бол идлээ идлээ гэхэд 76 "ямааны" идсэний дайтай идэж чадахгүй л дээ. Тооны маш том ялгаа байгаа гэдэг утгаараа.

Нөгөө талаар 76 "ямаа" маань 76 өөр юм яриад, эсвэл 76 зүг рүү зүтгээд байвал ямар ч нэгдсэн шийдвэрт хүрч чадахгүй гацаж, тэгснээрээ мань мэтийн "борчууд" ("ард түмэн" гэж унш) хохироод, улс орны хөгжил урагшаа явахгүй саатаж цаг ("цаг бол алт" гэж нэг мэргэн хүн хэлсэн байдаг) алдах явдал их гарах аюултай. Үүний оронд ганц "ухна" маань хэдэн зөвлөхтэйгөө зөвлөж байгаад л ганцаараа шийдвэр гаргачихна шд. Хурдан шуурхай амар байхгүй юу. Миний бодож байгаа шиг ийм бодолтой хүмүүс зөндөө бий, гэхдээ тэд цөөнх учраас энэ байдлыг өөрчлөх боломж муу. Хэзээ бид нар 76 толгойноосоо салж ганц толгойтой болно, тэр цагт л байдал эрс сайжрах вий.

Тэрнээс наана тэгээд л бие биенийгээ элдэв бусаар дуудаад л, дэгээдэж унагаад л, доош нь татаад л, хэрэлдээд л, зодолдоод л, алалцаад л явж байхаас дөө.

Шинэ Ерөнхийлөгч (шинэ юм болохоор нь "шинэ" гээд байгаа болохоос биш уг нь ямар нэгэн тодотголгүйгээр зүгээр л Ерөнхийлөгч гэж болох л доо) маань анхны өршөөлийн хуулиа гаргаж, алдсан эндсэн олон хүнд дахин итгэл найдвар бэлэглэсэн буянтай хэрэг үйлдлээ. Мэдээж тэр олон хоригдсон дотор түмэн зүйлийн шалтгаанаар алдаж гэнэдсэн, халтирсан улсууд олонхи нь байгаа. Цөөн хүн амтай манайх шиг улсад олон шорон, олон хоригдол хэрэггүй л дээ. Болж өгвөл эдийн шунал, уурын мунхагаас болж хэрэг хийсэн хүмүүсийг заавал хориод байх шаардлагагүй юм. Харин тэр ноцтой ,хүнд гэмт хэрэг хийсэн, олон удаагийн хэрэгтэй "дөжирсөн" гаруудыг бол хорьж байх хэрэгтэй; уг нь зүгээр хориод тэжээх биш, бас ажил хийлгэж ашиглаж байвал хэрэгтэй л байх.

Ноднингийн 7 сарын 1-ний "үймээн" гэгчид оролцсон хэргээр шийтгүүлсэн хүмүүсийг бүгдийг нь суллах нь зүйтэй. Чулуу шидэж цонх хагалах бол Баяр сайд руу өндөг шидэж хувцсыг нь завааруулахтай утга ижил "гэмт хэрэг" юм. Харин тэр бужигнааныг далимдуулж эдийн шуналаас болж эд зүйл хулгай хийсэн хүмүүсээр тэр зүйлийг нь төлүүлж торгоод явуулах нь зүйтэй. Бусад хохирлын тухайд гэвэл тухайн эзэн хохироод л өнгөрөхөөс өөр замгүй. Тэр хохирлыг улсаас төлнө гэдэг маш буруу. Уг нь манайд даатгалын систем нь сайн хөгжсөн байсан бол тэр хохирлоо (шатсан байшин болон машин гэх мэт) даатгалаараа төлүүлээд авах байсан юм. Харамсалтай нь одоо УИХ-аас хууль гаргаж тэр хохирлыг засгаас (ард түмний татварын мөнгөөр гэсэн үг) төлөх болж байх шиг байна.

Саяын гаргасан өршөөлийн хууль дотор зөрчилтэй заалтууд байнаа. Хууль дотроо зөрчилтэй байна гэдэг чинь нөгөө хуулийн "цоорхой" гэдгийг бий болгож, тухайн хуулийг хэрэгжүүлэгч этгээд уг хуулийг хэрэгжүүлэхдээ яаж ч тайлбарлаж болох боломжийг олгож байна гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл, хуулийг хэрэгжүүлэгч этгээд (хуулийн байгууллага) өөрийнхөө үзэмжээр тайлбарлаад хүн хүнд өөрөөр хэрэглээд явна гэсэн үг.

Энэ тухай нарийвчлан тайлбарлахаас өмнө энэ өршөөлтэй холбоотой санал бодлоо хэлээдэхэе. Уг нь миний бодлоор бол 2 тусдаа хууль гарах ёстой байсан юм. Эхнийх нь Өршөөлийн хууль нэртэй бөгөөд 7 сарын 1-ний хэрэгт огт хамааралгүй хүмүүст хамаарахаар, дараагийнх нь Цагаатгалын хууль нэртэй бөгөөд 2008 оны 7 сарын 1-ний хэргээр ял шийтгүүлсэн бүх хүмүүст хамаарахаар хийсэн бол зохимжтой байсан болов уу. Яагаад гэдэг учрыг тайлбарлах гээд үзье.

Өршөөлийн хууль бол ойлгомжтой. Шинэ Ерөнхийлөгч сонгогдоод ххульд заасан эрхийнхээ дагуу алдсан эндсэн улсуудад алдаагаа засах боломж олгож хүнлэг ёсоор энэрдэг ёсон бий. Хийсэн хэрэг нэгэнт тодорхой болсон бөгөөд тэр хэрэгтээ ял эдэлж байгаа хүмүүст хамаарах хууль юм шүү дээ. Харин Цагаатгалын хуулиар 7 сарын 1-ний үйл явдалд оролцсоноосоо болж улс төрийн шалтгаанаар ял сонсож хэлмэгдсэн хүмүүсийг цагаатгаж суллах байсан юм.

Хоёр чулуу шидэж байшингийн цонх хагалсан юм уу зөвхөн тэнд байснаараа үймээнд оролцсон гэдгээр хэдэн жилийн ял авна гэдэг бол зөвхөн улс төрийн шалтгаанаар ялласан гэж ойлгогдохоор байна. Өөр ямар нэг айлын байшингийн цонхыг чулуугаар хага цохисон бол тэгж олон жилийн ял сонсохгүй нь тодорхой. Ингэхээр хэний байшинг шатаасан, цонхыг нь хагалсан гэдэгтээ гол учир нь байна шүү дээ. Тиймээс ч манай дүүргийн шүүгчид бүгд дээрээс өгсөн захирамжийн дагуу тэр "самуун дэгдээгчдийг" хатуу цээрлүүлж МАХН-ын "өшөө авах" хүслийг биелүүлж бах тавыг нь хангасан билээ.

Ер нь уг жагсаал буюу үймээний үндсэн санаа нь улс төрийн утга агуулгатай байсан гэдгийг бүгд мэдэж байгаа. Сонгууль луйвардсаныг эсэргүүцэж жагссан юм шүү дээ. Тэрнээс зүгээр байсан МАХН-ын байшинг очиж шатаах хэнд хэрэгтэй байв гэж. Хүн гэгч ер нь дургүйцлээ илэрхийлэхдээ чулуу нүүлгэхээс авахуулаад, замд дайралдсан "гэмгүй" машин тэрэг шатаах, гарт дайралдсан юмаараа нүүлгэх энэ тэр чинь бол "нормал" шүү дээ. Хаа сайгүй л ийм юм болж байдаг.

Коммунист өв уламжлалтай манайх шиг улсад, эсвэл коммунист үзэлдээ үнэнч яваа Хятад мэтийн улсад л хагалсан цонх, шатаасан машин бүр дээр тооцоо бодож данс хөтлөх гээд байдаг болохоос биш уг нь соёлт, ардчилсан ертөнцөд тийм байдалд хүргэсэн гол үндсэн шалтгаан юмыг нь илүү авч үзэж, тэр талаас нь ханддаг юм билээ. Тэгэхээр 7 сарын 1-ний хэрэгт ял сонссон хүмүүс бол улс төрийн шалтгаанаар хэлмэгдэгсэд юм гэдэг утгаар нь ойлгож цагаатгах нь зүйтэй байсан юм.

Мэдээж "чоно борооноор" гэгчээр тэр үймээнийг далимдуулж (цуглааныг үймээн болгосон, зохион байгуулалттайгаар хутган үймүүлсэн гэдэг яриа бий шүү!) хулгай хийсэн улсуудыг жичид нь авч үзэх нь зүйтэй. Тэр улсуудыг ялгаж салгаад шийдчихэд их хүндрэлтэй биш шүү дээ. Зарим нь урьд өмнө ял шийтгэл хүлээж байсан гэмтэнгүүд ч байсан сурагтай.

Тухайн үед тэнд байсан хүмүүсийн сүүлд сонинд өгсөн ярилцлагыг уншиж байхад бужигнасан олон дотор үймээн самуунд уриалж турхирч байсан улсууд байсан гэж ярьсан байна лээ. Зарим нь бүр "Одоо Баярын гэрийг очиж шатаая" гэж орилж уриалж байсан бөгөөд тэр хүмүүс нь сүүлд нь цагдаагийн албан хаагчид байсаныг таньсан гэж ярилцлага өгсөн хүмүүс хэлсэн байдаг. Хэрэв энэ үнэн бол МАХН-ын мэргэн ухаан гаргаж тавьсан хавханд жинхэнэ жагсагчид яваад орчихсон болж харагдаад байгаа юм. Нөгөө Германы Reichstag гэдэг төрийн ордныг Хитлерийн фашистууд өөрсдөө шатаачихаад бурууг нь эсрэг хүчиндээ тохдог шиг юм болсон байх магадлалтай санагдаад байгаа биз. Аливаа юмыг яаж өөрт ашигтайгаар мушгин гуйвуулж оноо авч болдог үлгэр жишээг Коммунистууд болон Фашистуудаас сурч болохыг харуулсан жишээ.

За ингээд оршлоо эцэс болгоод хуулийнхаа тухай асуудалдаа эргээд оръё доо. Ерөнхийлөгчийн баталсан Өршөөлийн хуулийн 2 заалтын тухай ярих гээд байна л даа. Үүнд: Дөрөвдүгээр зүйлийн 4.3-д ингэж заажээ: "Болгоомжгүй гэмт хэрэг үйлдэж анх удаа хорих ялаар шийтгүүлсэн ялтны эдлээгүй үлдсэн үндсэн болон нэмэгдэл ялыг өршөөн хэлтрүүлнэ." Тэгвэл Наймдугаар зүйлийн 8.1.7-д уг өршөөлд хамрагдахгүй зүйл ангиудыг жагсаажээ. Энэ жагсаалтанд "бусдын эд зүйлийг булаахаас эхлээд, хулгайлах, дээрэмдэх, залилан авах", цаашилбал "хүчин, хахууль авах,өгөх, хүн алах, терроризм, мансууруулагч" гээд л бүх л хэргүүд багтсан байх юм.

Одоо би ганцхан бодит  жишээ аваад, тэгээд энэ хуулийн аль зүйлд хамрагдахыг тогтоох гээд үзье. Миний таньдаг бөгөөд хөрш байсан нэг гэр бүлийн 2 бандь (өөр хүүхэдгүй) хоёулаа хэрэг хийгээд нэг нь ялаа аваад хоригдох газар руугаа явж байгаа ба нөгөө нь давж заалдаж байгаа учраас одоогоор алдарт Ганц худагт хоригдож байгаа. Ах дүү хоёр (19 ба 20-той) өөр өөр хэргээр ял шийтгүүлсэн: Нэг нь бусадтай нийлж хүн дээрэмдсэн, нөгөө нь өнгөт принтер ашиглаж хуурамч мөнгө хийсэн. Хоёулаа анх удаа хэрэг хийсэн нь энэ. Энэ хоёр хүүхэд өршөөлд хамрагдах уу гэдэг асуулт байна.

Өршөөлийн хуулийн 4.3-д зааснаар бол анх удаа хэрэг хийсэн гэдгээр хамрагдаж болмоор юм шиг мөртөө 8.1.7-д зааснаар бусдын эд зүйлийг дээрэмдсэн дүү бандь нь өршөөлд багтахгүй болчихоод байна. Ахынх нь хувьд хуурамч мөнгөн тэмдэгт үйлдвэрлэсэн гэдэг нь ямар ангилалын хэрэгт хамаарагдахыг мэдэх юм алга. Хуурамчаар мөнгөн тэмдэгт хийх нь "төрийн эсрэг онц хүнд гэмт хэрэг" гэдэг ангилалд ордог бол энэ этгээд өршөөлд хамрагдахгүй болж таарах нь. Эсвэл "хүнд гэмт хэрэг" гэдэг ангилалд ороод энэ хуулийн 5.1.1-д зааснаар "эдлээгүй үлдсэн хорих ялаас 3 жил хасуулах" юм уу. Тэгвэл анх удаа хэрэг хийсэн гэдгийг яах билээ?

Ингээд уг хуулийн заалтууд тодорхой зааг ялгаатай бус, хоорондоо холбоо уялдаагүй учраас хүн яаж ч хэрэглэж болохоор хийгджээ. Ухаандаа дээрх 2 хүүхдийн эцэг эх нь "найраа" сайн хийж , зохих эрх мэдэлтний "гарыг нь хүндрүүлж" чадвал хоёуланг нь анх удаа хэрэг хийсэн гэдэг заалтаар өршөөж болох байна. Тэгж чадахгүй бол хоёулаа өршөөлд хамрагдаж чадахгүй дүр зураг харагдаад байна л даа. Уг нь хууль бичиж зохиодог болон хэлэлцэж баталдаг улсууд нь маниас хэдэн хуруу илүү мэргэжсэн баймаар байтал ийм зөрчилтэй хууль гаргаад хэрэгжүүлэх гээд байгаад жааханаар барахгүй гайхаад байгаа юм л даа. Эсвэл би "зөнөглөөд" байна уу?

Энэ хуульд зориулж Дээд Шүүхийн тайлбар гарчээ. Харамсалтай нь энэ хуулийн "цоорхойг" бас л олж харсангүй. Дээрх хоёр заалт хоёулаа хамаарах нөхцөлд аль нь илүү давуу эрхтэй хэрэглэгдэх тухай уг хуулинд ч алга, мөн Дээд Шүүхийн тайлбарт ч алга. Түүнээс гадна бас нэг хачирхалтай нэр томъёоны учрыг олох гээд баахан мунгинaлаа. Тэр нь юу вэ гэхээр, "болгоомжгүй гэмт хэрэг үйлдэх" гэдэг томъёолол.
Бодвол энэ нэр томъёоны тухайд Дээд шүүх тайлбар хийсэн байдаг биз ээ. Миний хувьд нэр томъёоны сонголт буруу юм шиг санагдаад байгаа юм л даа. "Болгоомжгүй" хэрэг хийх гэж байдаг бол бас " болгоомжтой" хэрэг хийх гэсэн ойлголт байх гээд байна л даа.

Хүн гэдэг амьтан уг нь бусад адгууснаас ухаантайгаараа ялгардаг, түүгээрээ ч байнга "гайхуулж" байдаг боловч дэлхийд хүн төрөлхтөн үүсэж хөгжиж ирсэн энэ олон мянган жилийн түүхээс харвал нэг их дээрдээд, сайжраад  байсан юм алга; зарим талаараа адгууснаас дор ч юм уу гэмээр. Адгууснаас дор гэдэг нь, адгуусанд байхгүй оюун ухаан заяасан боловч тэд нар шиг аашилж , тэд нарын амьдралын хэв жаяг, алтан дүрмийг баримталж байна гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл, оюун ухаантай адгуус болжээ. Хүн биш шүү. АДГУУС!

Адгуусны "алтан дүрэм" гэж юу юм бэ? Энэ бол "Хэн чадалтай нь түүгээрээ далайлгаж захирах, оршин тогтнох" дүрэм юм. Адгуусанд байхгүй "ШУНАЛ" гээч гаж өвчин туссан хүн төрөлхтөн, үүссэн цагаасаа эхлэн энэ өвчиндөө идэгдэн шаналж мөн ч их зовлон үзэж туулсан даа. Гэсэн хэдий ч энэ өвчин нь илааршиж эдгэсэн нь огт үгүй, харин ч улам даамжирч архаг хэлбэртээ оржээ. Энэ бол хүний уураг тархины гүнд бат бөх суусан хавдар юм. Энэ хавдар бол хүн төрөлхтөн өөрийгөө устгаж, дэлхий сөнөсөн цагт л арилахаас өөрөөр дарагдашгүй өвчин.

Үүсэн бий болсон цагаасаа эхлэн өдийг хүртэл эд баялаг, газар нутаг, эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо үзэлцсээр л байна. Бидэнд мэдэгдэж байгаагаар аль Чингис хааны үүсгэн байгуулсан нэгдсэн Монгол гүрний үеэс эхлэн дэлхийг байлдан дагуулах, эд баялаг хураах шунаг сонирхол их эрч хүчтэй болж ирсэн билээ. Монголчууд ч тухайн үед бусад "сортын" хүмүүсээс дайтах урлаг, тэсвэр тэвчээрийн хувьд хуруу илүү байсан болохоор дэлхийн түүхэнд байгаагүй том нутаг газрыг багтаасан эзэнт гүрнийг байгуулж чадсан билээ. Мэдээж, үүнээс өмнө газар нутаг, эд баялагийн төлөө тулаан дэлхийд энд тэндгүй л болдог байсан. Чингис хааны үеэс өмнө Хүннү-гийн үед Монголчууд бас томоохон байлдан дагуулалт хийж байсан түүх байдаг. За тэгээд бусад улс үндэстэнүүд ч мөн адил мандах үедээ мандаж, дараа нь доройтож, салж бутарч байсан жишээ өчнөөн бий билээ.

Бусдын газар нутаг, эд баялагийг хүчээр булааж авах нь "уул шугамандаа" буруу бөгөөд энэ бол нөгөө "ШУНАЛ" гэгч хорт хавдартай нь холбоотой. Өөрийн талын хийснийг (Чингис хааны үеийн) зөвтгөөд бусдыг буруутгах нь тэнэг хэрэг. Шударга байх хэрэгтэй. Шударга байцгаая гээд манай шинэ Ерөнхийлөгч уриалаад байгаа биз дээ. Хэ-хэ.
Хүн төрөлхтөн 19-р зуунд шилжиж ороод ч дээрдсэнгүй, 20-р зуунд бүр дэлхийн 2-р дайныг "амжилттай" явуулж, нөгөө ухаантай "адгууснаас" хэдэн арван саяар нь цааш нь харуулж баахан бүтээж цогцлуулсан зүйлээ сүйтгэж, нурааж тогложээ. Түүнээс хойш ч байдал дээрдэж, амар амгалан болсон юм алга. Дэлхийн 2-р дайнаас "баатараар" тодорч "сүрийг бадруулсан" нэр бүхий улсууд одоо дэлхийн хувь заяаг шийддэг "зохицуулагч-цагдаа"-гийн дүрд тоглоод жигтэйхэн. НҮБ гээч тоглоомын байгууллагын Аюулгүйн Зөвлөл гэгчийн байнгын гишүүд болох АНУ, ХЯТАД, ОРОС, ФРАНЦ, ИХ БРИТАНИ гэсэн улсууд хэн нь хаана илүү ноёрхох буюу эрх мэдэлтэй байх тухай хоорондоо байнга өрсөлдөх мөртөө наанаа энх тайвныг зохицуулан хамгаалагчын дүр эсгэцгээх аж.

Эдгээр улсууд бүгд л одоогоор хаа нэгтээ хэн нэгэн буюу тодорхой бүлэг хүн нэртэй адгуусыг устгах ажил хийж байна. АНУ, Их Британи, Францын цэргүүд Афганистанд Талибан нэртэй адгууснуудыг устгах гээд завгүй байхад Оросууд Чечень ба Дагестанд "салан тусгаарлагч" гэж нэрлэсэн адгууснуудын мөрөөр эрчимтэй хөөн мөшгиж байна. Нөгөө нэг гишүүн болох Хятад улс хүчээр "богтолсон" Уйгар ба Түвдүүдийг алдчихгүйн тулд тэд нарт сурсан зангаараа бороохойны амт үзүүлж байна. АНУ газрын тосны "саалийн үнээтэй" болох гэсэн шуналдаа хөтлөгдөн Ирак руу дайрч орсоноос хойш хүний ба өөрийн хичнээн ч ухаантай "адгуус" хэлмэгдэв дээ. Анх дайрч орохоосоо өмнө яаж ард түмнийхээ тархийг угааж байсныг санаж байна. Ирак улс цөмийн зэвсэг хийж байгаа учраас Америкт аюул учирлаа, тиймээс өрсөж л дайрахгүй бол болохоо байлаа, Саддам Хуссейныг одоохон зайлуулахгүй бол болохгүй нь гэж хэлээд орж байж билээ. Ард түмэн нь үнэмшчихсэн, Америкийн нутаг дээр байлдсанаас Ирак руу очиж байлдсан нь хамаагүй дээр гээд цэргээ явуулахад нэг их эсэргүүцэл үзүүлээгүй билээ. Ард түмний толгойг эргүүлж, тархийг угаах шиг амархан юм хаана байна.

Ард түмнийхээ толгойг эргүүлэх тал дээр Хятадын Коммунист нам бусдад үлгэр болохоор ажлыг олон жил хийж ирсэнийг мэдэхгүй хүн цөөхөн байх. Монголыг Хятадын нэг хэсэг гэж хүүхдүүддээ багаас нь зааж байгаа улсыг юу ч гэхэв дээ. Бүр Чингис хаан бол Хятадын нэг үндэстэн учраас Хятадын хаан гэж ичихгүй сурталчлана шүү дээ. Лав л Бээжингийн бүх музейдээ Чингис ба Хубилай хааныг Хятадын Монгол хаад гэсэн тайлбартай тавьсан байдаг гэсэн. Худлаа юмыг олон удаа үнэн гээд давтаад байхаар үнэн юм шиг болдог гэдэг философоор явдаг бололтой. Тайваны бил үү, Хонг-конгийн нэг компаны сайт дээр Монголыг Хятадын бүрэлдэхүүнд оруулаад зурчихсан газрын зураг тавьсан байсан нь саявтархан шуугиан болж л байсан. Ер нь энэ түүхийн асуудлаар Монгол улсын төр засаг тодорхой байр сууриа илэрхийлж Хятадаас тайлбар авч залруулга хийхийг шаардах хэрэгтэй юм. Тэгэхгүй бол тусгаар улс гэж хий донгосоод яах билээ дээ.

Ямар арга замаар Түвд ба Уйгарыг авсан нь чухал биш, харин тэр ард түмнүүдийн сонирхолд нийцэж байна уу, хэн тэр газар дээр үеийн үед оршин амьдарч байсан бэ гэдгээр л тэр газар нутаг хэнд харъяалагдах вэ гэдэг асуудлыг шийдэх хэрэгтэй. Тэрнээс биш, ард түмний хүсэл сонирхлын эсрэг хийгдсэн, эсвэл хуйвалдаанаар ч юм уу хүчинд автаж хийгдсэн аливаа гэрээ тохиролцоо бол шийдвэр гаргах үндэслэл биш юм.

Ийм л улсууд дэлхийд энх тайваныг "зохицуулж"  байгаа юм даа. "Юу ч гэхэв дээ, жанжин минь!".
Хүчтэй хүчгүйгээ дийлж амьдардаг адгуусны хуулиар бүх юм явж байна. Оросууд Чеченьчүүдийг тавьж явуулахгүй хүчээр барьж цус урсгаад олон жил боллоо. Бас болоогүй Японы мэдлийн байсан Куриллын арлуудыг булааж авчихаад одоо болтол өгөхгүй л байна. Саяхан Японы хууль тогтоогчид тэдгээр арлуудыг Японых байх ёстой гэсэн байр суурь илэрхийлсэнд Оросын зарим нэр бүхий улс төрчид уурлаж, Оросын зурагтаар бид тэр баялгаа зүгээр өгч яавч таарахгүй гэхчлэн ярьж эхэллээ. Угаасаа аль эртээс л Япончууд амьдардаг, тэдний мэдлийн газар байгаад СССР гэж байх үед Оросын мэдэлд очсон юм шиг байгаа юм. Дэлхийн 2-р дайнд дийлсэн улс гэдгээрээ түрээ барьж булааж авсан эдгээр арлуудын эзэмшлийн тухай хэрүүл дахиад л эхэллээ.
Оросууд бол хэн тэнд амьдарч байсан болон хэний өмч байсан нь огтоос хамаагүй бөгөөд дийлсэн улсын бай шагнал учраас Оросын мэдэлд байх ёстой гэж үздэг гэсэн.

Хятад ч мөн ялгаагүй ийм үзэл бодол баримталдаг.  Уйгар буюу Зүүн Туркестаныг аль Манж Чин (Qing dynasty) улс гэж байх үед хүчээр дарамтлан эзэлж авчихаад тэрнээс хойш бүхий л хугацаанд тусгаар тогтнох гэсэн аливаа бослогыг цус урсган дарж ирсэн билээ. Хамгийн сүүлд сая 7 сард Уйгаруудын жагсаалыг хүчээр тараах гэснээс Хятад цагдаа ба нутгийн Уйгарууд мөргөлдөж, Урумчи хотод эмгэнэлт явдал боллоо. Зуу гаруй хүн алагдаж, 1000 гаруй хүнийг барьж хорьсон гэж мэдээлж байна. Нэгэн хотод байдаг үйлдвэрт Хятадууд 2 Уйгар ажилчныг алсан хэргийг шударга шийдүүлэх гэж анх жагссан бололтой юм. Энэ нь удаан хугацаагаар хадгалж байсан уур хилэн дэлбэрэхэд оч хаягчийн үүрэг гүйцэтгэсэн аж. Хан Хятад үндэстний дээрэнгүй үзэл, ялгаварлан гадуурхалт, эзэрхийллийг эсэргүүцэж гарсан энэ бослогыг ХКН мэдээж "салан тусгаарлагчидын" хийсэн ажил гэж тодорхойлоод аливаа мэдээлэл, дүрсийг зөвхөн өөртөө ашигтай байдлаар дэлхийд цацаж байна. Дэлхийн мэдээллийн хэрэгсэлүүд ч өөр эх сурвалж байхгүй тул зөвхөн ХКН-ын бэлдэж өгсөн мэдээллийг суваг сувагаараа дамжуулж бусдын "толгойг эргүүлж" байна.

Түвдийн хувьд ч мөн адил хувь заяа тохиож Хятадуудад дарлуулан сууж байна. Хятадууд сайндаа Түвдийг "хөгжүүлээд" өөд нь татаад байгаа биш харин тэд нарт газар нутаг хэрэгтэй учраас л тэр. Тэд нар эзэлж авсан газраа ямар ч үнээр хамгаалахад бэлэн байна. Ер нь бол хоёр л зам байна:  - эсвэл Уйгарууд ба Түвдүүд хядагдаж дуусаад газар нутагт нь бүрмөсөн Хятадууд эзлэн суурьших, эсвэл тэдгээр улсууд тусгаар тогтнож энх амгалан тогтох . Байдлыг ажиглахад эхний замаар замнах нь илүү магадлалтай харагдаж байна. Энэ маань өөрөө тэр бүс нутагт маш цөөн тооны Уйгар юм уу Түвд үндэстэн үлдэж хоцрох юм уу эсвэл бүгд үхэж дуусах хүртэл амар амгалан байхгүй гэсэн үг.

Оросууд НАТО-гийн эсрэг ганцаараа хүчин сульдах тул Хятадыг хань татаж найзалсаар удаж байгаа. Хятадууд ч мөн ийм байдлаар хандаж байгаа. Саяхан Оросын телевизээр хуучин Хятадад элчингээр сууж байсан бөгөөд одоо мөн төрийн алба хашиж байгаа Игорь Рогачев гэгч нөхөр Зүүн Туркестанд (Уйгар) болсон үймээний тухай ярихдаа илэрхий Хятадыг өмөөрч, тусгаар тогтнолоо хүсэж тэмцэж байгаа Уйгарчууд ба Түвдүүдийг "салан тусгаарлагч эсэргүүнүүд" гэж нэрлэсэнээс харахад Орос, Хятад хоёр ямар ойр дотно "нөхөрлөсөн" нь ойлгомжтой.

Ийм байдлаар эзэрхий улсууд бусдад хэзээд нүдэнд орсон хог шиг үзэгдэх нь ойлгомжтой. Уг нь тэд цөөнх юм байгаа шд. Дэлхийн бусад улс орнууд иймэрхүү эзэрхий улсуудтай санаа нэгдэж тэмцэх юм бол одоогийн энэ дайн гамшиг, зовлон доромжлолыг арилгах бүрэн боломжтой юм. "Томчуудын" үгэнд орохгүй зөрүүдлэж цөмийн зэвсэгтэй болж "зиндаархах" гэсэн Хойд Солонгос, Иран, Сири гэх мэтийн улсуудыг боссууд гар нийлэн хавчин гадуурхаж, өөрсдийн эрх мэдлийг ашиглан хориг арга хэмжээ авч аль болохоор ганцаардуулан дарж авах гэж оролдож байна.

Америкчууд саяхан Хойд Солонгосчууд манайх руу пуужин тавих гэж байна гээд л бас л ард түмнийхээ тархийг угаан айлгаж ийш тийш нь зэр зэвсэг зөөж байрлууллаа. Нөгөө Иракууд Америкт аюул учруулж байна гэдэг шиг. Мөн Иран ба Сирийг цөмийн зэвсэгтэй болох гэж байна гээд нэг хэсэг бас л довтолмоор маягтай байсан чинь харин гайгүй зөөлөрсөн юм шиг байна. Вьетнамтай дайн хийж ямар гарз хохирол амссан болон учруулсаныг хүмүүс мэдэж байгаа. Израйль гэж бас нэг гай зовлонгийн үүр уурхай байна. Палестинчуудтай хэчнээн жил ч байлдаж байнаа. Тэр булааж, эзэлж авсан нутгийг нь өгөөд амар амгалан байж болдоггүй нь мөн л Еврей нарын эзэрхий үзэлтэй холбоотой. Энэ байдлаасаа болж Еврейчүүд Араб үндэстний хувьд нүдэнд орсон хог болоод байгаа билээ.
Их Британи болон Францын хувьд ч мөн тусгаар тогтнох гэсэн улс, үндэстнүүд байдаг боловч бас л хүчээр нам дарж байна.

Адгуусны үлгэрээр "хүчтэй нь хүчгүйгээ" эсвэл "том нь багаа" гэсэн байдалтай дэлхийд ноёрхож байгаа дээрх том гүрнүүдийн эсрэг "багачууд" нэгдэж л тэмцэхгүй бол амжилт олохгүй. Учир нь тэдгээр "томчууд" чинь бас өөрсдийнхөө эрх мэдэл, нөлөөгөө алдахгүйг бодож бие биенийхээ "дотоод хэрэгт" оролцохгүй гэсэн "тангараг" тавиад нэг баг болж ажиллаж байгаа юм. Тийм болохоор тэдний эсрэг "багачууд" бас нэг баг болж ажиллах хэрэгтэй. Тэр НҮБ гэдэг тоглоомын байгууллагыг жинхэнэ утгаар нь ажиллуулж, ардчилсан ёсоор олонхиор шийдвэрээ гаргадаг, тэр шийдвэрийг нь заавал дагаж мөрддөг буюу мөрдүүлдэг байх нь зүйд нийцнэ. Аюулгүйн зөвлөл гэдэг байгууллагыг татан буулгаж, цөмийн зэвсгийг бүрэн устгах ёстой. Хэн нэгнээ цөмийн зэвсгээр айлгадаг явдлыг зогсоох шаардлагатай. Аль нэг үндэстний тусгаар тогтнолтой холбоотой асуудлаар бүх гишүүдийн хуралдаанаар хэлэлцэж санал хураан олонхийн шийдвэрээр шийдэж байх нь шударга болно. НҮБ-ийн мэдэлд урьдийн адил шийдвэр хэрэгжүүлэгч зэвсэгт хүчин байх нь гаргасан шийдвэрийг сайн дурааар биелүүлээгүй тохиолдол хүч хэрэглэх боломжийг хадгална.

Дэлхийн усаар бүрхсэн газрыг бас л хэдхэн улс хувааж авах гээд хэрүүл эхэлж байх шиг байна. Өмнөд ба Хойд туйлыг түүнтэй залгаа хэдэн улс өмчлөх нь зохисгүй, харин сонирхсон бүх улс эзэмших, судлах эрхтэй байх ёстой. Иймэрхүү маргаан үүсгэж болох аливаа асуудлыг НҮБ хурлаараа хэлэлцэж шийдэж байх нь шударга болно. Ер нь байнгын ажиллагаатай Парламентын зарчмаар ажиллах нь зүйтэй санагдана. Гишүүн улс бүрийг төлөөлж байгаа хүмүүс улсаа төлөөлж цалин авч байгаа болохоор ингэж ажиллахад болохгүй юм байхгүй болов уу.

Нэг дэлхий ертөнц дээр амьдарч байж, дээр нь адгуусанд байхгүй ухаан заяасан хүмүүн гэдэг амьтан эв эеийг хичээгээд хамт амьдарч чадахгүй энэ байдлаараа байгаад байвал нэг их удаан тэсэхгүй. Зэвсгээр уралдан өрсөлдөөд одоо дэлхийгээ сөнөөх зэвсэг гаргаад авсан болохоор дэлхийн 3-р дайн гарахад л ихэнх нь үнс болох байх. Тэгээд дахиж сэхэж өндийж чадахгүй байсаар хүмүүн гэдэг амьтан устаж үгүй болох магадлалтай. Тэр цагт хамаг хураасан, цуглуулсан, дээрэмдсэн баялаг чинь "Жамц баяны авдарт байсан хэдэн халтар төгрөг" шиг л юм болох вий.
Нөгөө нэг зам нь "том" , "бага" гэлгүй бие биетэйгээ эвтэй зэрэгцэн оршиж, харилцан хүндэтгэлтэй, тусархаг байж, бие биедээ тусалж, "шунал" хэмээх тархиныхаа хорт хавдрыг авч хаяад нэгэн гэр бүл шиг байх аваас ганц оромж-дэлхийгээ сөнөөчилгүй хадгалаад хэдэн үедээ ч амар сайхандаа жаргах бүрэн боломжтой.
Аль замыг нь сонгохоо "адгууснууд" минь сайн бодоорой!.

Энэ удаа МАХН-ын нарийн бичгийн дарга (их том албан тушаал шүү!) нэгэн хүний өгсөн ярилцлагыг www.news.mn дээрээс  товчилж аваад, хэлсэн хариулт бүрийнх нь доор би өөрийнхөө тайлбарыг

(цэнхэрээр өнгө ялгаад)  зүүгээд тавьчихлаа. Уншигч та болгооно уу. Санал сэтгэгдэлээ үлдээхдээ болж өгвөл нэг их харааж ерөөлгүй бичиж үзээрэй.

МАХН-ын нарийн бичгийн дарга У.Барсболдтой уулзлаа.

-МАХН улс төр дэх хариуцлагын тухай ярьж эхэлсэн нь сайн хэрэг. Гэвч үүнийгээ намын удирдлагын түвшинд юу гэж ойлгож байгаа юм бол?

-Улс төрийн хариуцлагыг улс төрийн намын хариуцлага, улстөрчийн хариуцлага гэсэн хоёр түвшинд ярьж болох юм. МАХН бол Социнтернийн гишүүн, социалист чиг баримжаатай нам. Социалист чиг баримжаатай намууд мэдээж хэрэг нийгмийн халамжийн амлалтуудыг амладаг. Гэтэл өнөөдөр өрсөлдөгч нам маань нийгмийн халамжийн амлалтыг биднээс илүү амлаж байна. МАХН 1,5 сая төгрөг амлахад Ардчилсан нам сая төгрөг амлах жишээтэй. Улс төрийн ул суурьтай бодлого, чиг баримжаагүй намтай нэг орчинд бид улс төр хийж байна. Хүн амын ихэнх хэсгийг эзэлж байгаа залуучууд улс төрийн боловсрол мэдлэгээр дулимаг байна. Намуудын улс төрийн чиг баримжааг үнэлж үздэггүй, боловсрол багатай шинэ залуу сонгогчид олноор орж ирж байна. Нэг сонгуульд ялахын төлөө юу ч хамаагүй амладаг, биелэхгүй амлалт өгдөг хариуцлагагүй улстөрч, хариулагагүй намыг халах ёстой. Тийм учраас энэ байдлыг хэрхэн даван туулах вэ гэдэг асуудлыг 90 жилийн түүхтэй, илүү туршлагатай намын хувьд МАХН эхэлж ярьж байна. Эдийн засгийн энэ хямралтай байгаа энэ үед нийгмийн чиглэлийн энэ олон амлалтуудын боломж хомс байна. МАХН-д өнөөдөр тохиолдож байгаа энэ бэрхшээл Социнтернийн гишүүн бусад намуудад ч тохиолдож байгаа гэдгийг Германы Социал демократ намынхан ярьж байна. Тэнд ч бас барууны чиглэлийн намууд нь нийгмийн чиглэлийн амлалтуудыг амлаад эхэлчихсэн байна.

Ухаандаа барууны чиглэлийн намууд (Монголын Ардчилсан намаас эхлээд л) зүүний намуудыг "дуурайгаад", тэдний амлах ёстой юмыг амлаж "copy"-доод ихээхэн төвөг болоод байгаа юм байна л даа. АН "барууны" нам учраас янз бүрийн юм амлаж (1 сая төгрөг ч гэдэг юм уу) болохгүй, энийг зөвхөн МАХН л хийх "патенттай" юм байсан байна шүү дээ. Энэ АН-ынхан ер нь толгой нь эргэсэн байх аа. Эх орныхоо ашигт малтмалыг ашиглаад олсон ашигаас 1 төгрөг ч та нарт өгөхгүй гэж сонгуулийнхаа сурталчилгаагаар ярих ёстой байсан юм байна. 1 сая төгрөгний хувьцаа өгч түүний ноогдол ашгаар хүн бүр жил болгон хэдэн цаасны орлоготой болох тухай амлах эрхгүй байжээ. Тэгсэн чинь харин ийм юм яриад , жинхэнэ амлах ёстой МАХН-ыг эвгүй байдалд оруулсан боловч угийн мэргэн нам дор нь сэтгээд тэр 1 саяас нь давуулж амласанаар (1.5 сая) нэлээн олон сонгогчийг молигодож өөртөө санал өгүүлж чадсан байна. Муу ч гэсэн бас л ухаан шүү, энэ чинь.

Энэ Барсболд жаахан юм уншдаг бол одоо энэ дэлхий дээр чинь нэг их барууны нам, зүүний нам гэж ялгарахаа больсон гэдгийг мэдсэн байх ёстой. Амлалт чинь үндсэндээ ядуу орнуудын намуудын хийдэг ажил. Бусад хөгжсөн орнуудад бол намууд тодорхой чиглэлээр (татварын бодлого, гадаад бодлого, эрүүл мэндийн бодлого, даатгал гэхчлэн) хоорондоо ялгарч уралддаг. Бид тийм болтлоо өдий байна. Тийм болоогүй байж тэд нар шиг байх ёстой гэж яриад байгаа энэ хүний мэдлэг туйлын нимгэн гэдэг нь харагдаад байна. Барууны орны "барууны" чиглэлийн намууд иймэрхүү халамжийн талын амлалт аваад эхэллээ гэж бас л сайхан цуурч байна даа.

АН-ыг улс төрийн чиг баримжаагүй нам бөгөөд энэ байдлыг нь мэддэггүй мэдлэг нимгэн залуучууд олноор орж (бодвол энэ намд гишүүнээр орж байгааг хэлж байгаа байх) ирж байна гэжээ. Тэр мэдлэг муутай залуучууд улс төрийн намуудын чиг баримжааг үнэлж (бодвол, ялгаж салгаж гэж хэлэх гэсэн бололтой) мэдэхгүй байна гэж айлдсан байна. Залуучууд харин ч одоо хэн нь хэн бэ гэдгийг ойлгодог болоод байгаа.

"Хашир юм", "туршлагатай юм" (юуны туршлага яриад байгаа юм бол доо-ШУКО юу эсвэл Социалист эдийн засгийн онол уу?) гээд байхаар нь итгэл өгөөд хэдэн жил ч төр бариулав даа. 90 оноос хойш ганц л удаа ялагдаж цөөнх болж байсан биз дээ? Тэгвэл үлдсэн жилүүдэд нь эрх барьж улс орноо авч яваад одоо үр дүн юу байнаа? Ард түмнээ ядуурлаас гаргана гэх мэтээр мөн ч олон сайхан уриа лоозон гаргасан даа. Тэрүүгээрээ бол өдийд Монгол улс хөгжингүй орон болчихсон байхгүй юу! Эцсийн үр дүнг өнөөдөр хүмүүс харж байгаа биз дээ? Хүүхдүүд нь золбирсон, хүн амынх нь 90% ядуу, шоронгоор нэг залуучууд, луйварчидын "элит" давхаргатай, авилгалын торонд улс даяараа баригдаж хүлэгдсэн, хууль нь гууль болсон, хүний эрх зөрчигдсөн, шударга ёс гэж байхгүй болсон (цаасан дээр бол сайхан бичээстэй бий л дээ), ийм л улс орон болголоо шүү дээ. Энэ бол МАХН-ын эрх барьж байсан үеийн ажлын үр дүн.

Одоо хүмүүс эрхбиш дүгнэлт хийж эхлэж байна. Саяын болж өнгөрсөн Ерөнхийлөгчийн сонгууль ч үүнийг харууллаа. Алийн болгон хууртах вэ? Амлалтын тухайд АН бодитой амалсан (хүн бүрд хувьцаа эзэмшүүлэх замаар Эрдэнийн хишиг олгоно гэж) , харин МАХН гэрчилгээ шиг юм тараагаад л шууд бэлэн мөнгө сонгуулийн дараа өгнө гэж амалсан. Баяр эхлээд  50000 төгрөг бэлэн амлаж байснаа АН 1 сая төгрөг гээд яриад унангуут сандарч 1.5 сая болгож өсгөсөн гэж байгаа. Зүгээр л давуулж амлахын тулд шүү дээ. Бас болоогүй, эхлээд юун 1 сая төгрөг, ямар ч боломжгүй гэж байснаа байдал бишдээд ирэхээр 1.5 сая ч боломжийн юм шүү гэж ирээд хээвнэг авдаг байгаа. Ичих зовох ч гэж байдаггүй нөхөр дөө.

Хэн юу амлахыг хэнд ч "патентлаагүй", гэхдээ бодитой л амлах хэрэгтэй. Давж дуугарахын тулд биш. Бид нар зүүний нам учраас амлах ёстой, "барууныхан" дуугүй бай гэж хэлж байгаа энэ эрхэм даанч өрөвдөлтэй. Улс төрийн нам гэдэг чинь ганц иймэрхүү амлалтаараа ялгардаггүй юм. Цаана нь өчнөөн үзүүлэлт, шалгуурууд байдаг юм даа. Сонгуульд ялахын тулд юу ч хамаагүй амалдаг, биелэхгүй амлалт өгдөг хариуцлагагүй улс төрч ба намыг халах (хориглох гэж байгаа юм болов уу?) ёстой гэсэн байх юм. Энэ чинь харин зөв санаа шүү. МАХН энэ шалгуураар хамгийн түрүүнд татан буугдах ёстой нам даа. Ганцхан асуулт асууя: Ард түмэн ядуурлаас гарч уу? Хариулт: Гараагүй. За тэгвэл МАХН-ыг "огцруулсугай".

-Танай намын хувьд дотооддоо улс төрийн хариуцлагыг ямар түвшинд ярьж байгаа юм бэ? Тухайлбал өнгөрсөн сонгуулиар дүнтэй холбогдуулж...

-Улс төрийн намын хувьд хариуцлага алдсан гэж хэлж чадахгүй. Улстөрчдийн хувьд гэвэл Монголд цөөхөн тооны олонд танигдсан улстөрч байгаа шүү дээ. Тэдний хэн нь хэн бэ гэдгийг ард түмэн мэдэж байгаа. Сайхан ярьж чадна гэдэг ч бас хариуцлагын эхлэл. Ярьсны эцэст амлалтаа хэрхэн биелүүлж байна гэдгээр хариуцлагатай, хариуцлагагүй нь харагдана.

Тиймээ. Хэн нь хэн бэ гэдгийг мэдэж байгаа. Сайн муугаар танигдсан хүмүүс олон бий. Ерөнхийлөгчийн сонгуульд сонгогчид дүнгээ тавилаа шүү дээ. Ялагдсаныхаа учир шалтгааныг хэлж мэдэхгүй байгаа бол хэлээд өгье: 1. МАХН олон жил төр засгийн ажлыг туйлын муу хийж ирсэний уршиг 2. Нэр дэвшигч нь бас л муу нэртэй болсон (2008 оны 7 сарын 1-ний үеэр асуудлыг зохицуулж чадаагүй, авилгалыг манлайлан өөгшүүлсэн гэх мэт) Ерөөсөө ийм л 2 шалтгаан байна. Ёстой энэ нөхрийн хэлдгээр ярьсны эцэст амлалтаа биелүүлж чадаагүй учраас ард түмэн МАХН-д муу дүн тавьсан хэрэг. Хэлэх үггүй учраас асуултанд шууд хариулахаас булзаад байгаа нь ойлгомжтой.

-Танай нам дотроо бас намын шинэчлэл, шинэ боловсон хүчнээр цус сэлбэх тухай яриад эхэлчихсэн. Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн дараа. Энэ чинь хэн нэгэнтэй хариуцлага тооцно гэсэн үг биш үү?

-Дотоод шинэчлэл ярьдаггүй нам гэж байдаггүй. Яагаад гэвэл нам бол улс төрийн амьд организм. Тийм учраас байнга шинэчлэл явах ёстой. Шинэ залуу боловсон хүчин гарч ирэхийн хэрээр тэд өөрсдөө лидерүүдээ тодорхойлоод явна. Гэхдээ бид үүнийг Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн дараачаас биш, 2007 онд хуралдсан намын 25 дугаар их хурлаас хойш ярьж байгаа. Энэ хурлын дараа намын боловсон хүчнийг сонгох хоёр үе шаттай маш том судалгаа явуулсан. Хамгийн ардчилсан зарчмаар явуулсан судалгаагаар гарч ирсэн сайн улстөрчид одоо намд алба хашиж байгаа.

Тэр судалгаагаар гарч ирсэн хамгийн сайн улс төрчид гэдэг дотор мань эр цохиж яваа нь тодорхой. Энд хэлсэн ярьсанаас нь үзэх юм бол иймэрхүү хүнийг сайн гэж цоллоод байгаа МАХН хөөрхийлөлттэй. МАХН боловсон хүчин сайтай нам гээд өөрийгөө рекламддаг нь худлаа болж таарах нь.

-Хариуцлагагүй улс төрийн тухай ярихдаа та сөрөг намынхаа талаар их ярих шиг боллоо. Гэтэл намын жигүүрийнхэн, хэсэг гишүүдийн яриад байгаа “Сонгуульд ялагдуулсан намын удирдлага хариуцлага хүлээх ёстой” гэдэгт ямар хариу өгөх вэ? Чихнийхээ хажуугаар өнгөрөөчих үү?

-Манай нам бол дэндүү ардчилсан нам. Шинэ Үндсэн хуулийг баталсан АИХ-ын 400 гаруй гишүүний 70 хувь нь МАХН-ын гишүүд байсан. Ардчилсан биш байсан бол яалаа гэж батлах вэ дээ. Гэхдээ аливаа эрх барьж байгаа намд үргэлж алдаа оноо байдаг. Намын 25 дугаар их хурал маш ил тод болсон. Бүх радио телевиз, хэвлэл мэдээллийнхнийг оруулж байгаад нээлттэй хийсэн. Гэтэл манай улстөрчдийн намынхаа дотоодод ярьсан бүх зүйлийг саяын сонгуулиар бидний эсрэг ашигласан. Бид намаа дэндүү ардчилчихсан. Намын шинэчлэл, дотоод ардчиллыг бид анхаарч байгаа учраас тэдний хэлж байгаа санал бодлыг буруу зөв гэхгүй. Шат шатны хурлаар хэлэлцээд эцсийн шийдвэрээ гаргана. Тийм учраас намын даргаа огцруулья гэж ярьж байгаа нь МАХН сайн байгаагийн, ардчилалтай байгаагийн шинж. Манайх шиг ярьж байгаа өөр нам байна уу.

Энэ хэлсэн юмыг нь уншаад МАХН-ын жаахан гэгээрсэн хэсэг нь ичиж үхсэн байх аа. МАХН бол "дэндүү ардчилсан" нам гэнээ. Хэтэрхий "ардчилчихсан" гэж юу гэсэн үг юм болоо? Тэгвэл "бага зэрэг" ардчилсан, "дунд зэрэг" ардчилсан, "хэвийн ардчилсан" гээд олон зэрэглэл байх нээ? Үгүй ээ бас гайхалтай юм. Дэндүү ардчилсан болохоор намынхаа Их хурлыг нээлттэй хийгээдэхсэн чинь буруутаад, тэр хурал дээр ярьсан хамаг юмыг нь тэд нарын эсрэг ашиглаад сонгуульд ялагдуулж орхисон юм байна шүү дээ. Тэр хурал дээр дотооддоо ярьж байгаа юмыг нь яах гэж гадагшлуулдаг хар тэнэг сэтгүүлчид вэ. Дэндүү сайхан ардчилсан болохоор дэндүү элэг барьсан байна шүү, хөөрхийсийг.

Дэндүү сайхан диктатуртай нам гэвэл харин үнэнд дөхөж магадгүй. Ярих ч гэж сайхан донгодох юм даа. Нөгөө муу жигүүрийнхээ нэрийг ийм юман дээр ашиглахгүй бол өөр хаана ашиглах билээ. "Манайх шиг даргаа огцруулъя гэж байгаа нам байна уу?" Ингээд та нар огцруул гээд нөгөө Ерөнхий нарийн дарга Хүрэлсүх нь тэр жигүүрийнхээ нэг нөхрийг тас хийтэл алгадаад унагасан гээ биз дээ. Харин сайхан чөлөөтэй нам ч юм уу, махан бодиороо үзээд л..

-Сонгуулийн үр дүнгийн тухай хийсэн саяхны нэг дугуй ширээний яриан дээр танайхан “Нам ялагдуулсан, нэр дэвшигч өөрөө ялагдуулсан” гээд нэг хэсэг маргасан байсан. Таны тухайд юу гэж бодож байна?

-Яах вэ, ярьж л байг. Дугуй ширээний ярилцлага дээр хэн ч ярьж болно. Та ч орж ирээд ярьж болно. Гэхдээ бодит байдалтай бол аль нь ч нийцэхгүй байгаа байхгүй юу. Тийм учраас дараа нь намын эрх барих байгууллага хуралдаад асуудлаа шийднэ.

Юм л бол намын эрх барих байгууллага гэж ирээд л сүржигнэх юм. Асуудлаа шийднэ ч гэх шиг. Сонгуульд ялагдсан шалтгааныг би дээр хэлж өгсөн байгаа. Тэрийг олоод унших байх гэж найдаж байна. Эсвэл хэн нэгэн найз нь олж уншсан бол энэ нөхөрт дамжүүлаад хэлчихээрэй. Намын Төв Хороо хуралдаад шийдэх нь л дээ. "Саяын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялагдсан шалтгааныг дор дурдсанаар тогтоосугай" гээд л тогтоол унших нь дээ. Бодит үнэнийг хүлээн зөвшөрөхөөс айдаг хүмүүс нэг иймэрхүү л хариулт өгч амиа аргацаахаас өөр яахав.

-Түрүүн та “боловсрол мэдлэг нимгэн олон залуу сонгогчид орж ирж байна” гэж хэлсэн. Тэгэхээр энэ сонгуулийн дүнд сонгогчид буруутай гэж үзэж байгаа хэрэг үү? Магадгүй 1996 оноос хойш хүлээсэн МАХН-ын анхны ялагдал их эмзэг тусчээ гэж ойлгож болох уу?

-Би тэгж хэлээгүй. Харин ч ялагдал бол ялалтын эхлэл гэж үг байдаг шүү дээ. Ирэх 2012 оны сонгуульд МАХН ялна, бүр үнэмлэхүй ялна шүү. Манай намд тийм боломж байгаа. Яагаад ард түмэн биднээс үргэлж хариуцлага нэхдэг юм бэ. Айлд нэг сайн хүүхэд байдаг, бусдыгаа чирж явдаг. Костюм өмсөөд, ажил хийгээд явдаг. Гэтэл зөндөө олон бүтэлгүй хүүхэд байдаг. Эцэг эхчүүд хэзээ ч тэднээс хариуцлага шаарддаггүй. Болж бүтэж байгаа ганцаасаа л хариуцлага шаарддаг байхгүй юу. Дүү чинь эхнэрээсээ салаад ирлээ, чи байр авч өг. Энэ дүү чинь сургуульгүй хоцорлоо, чи олж өг гэдэг. Манай нам тийм л нам байхгүй юу. Ард түмэн МАХН-д итгэдэг, итгэдэг учраас хариуцлага ярьдаг юм.

Бас л сийхгүй авч байнаа! Ард түмэн МАХН-д итгэдэг гэдэг үг чинь одоо моодноос гарсан гэдгийг ойлгоогүй л нөхөр байна даа. Итгэдэг байсан гэвэл харин магадгүй. Одоо "бухын доодохыг" харж олон жил өлөн ходоодтой дагаж гүйлээ, болоо юм биш үү. Бас юманд чинь хязгаар гэж нэг юм байдаг, ард түмэн цөхөрч байна.

Харин хариуцлага тооцохын тухайд ард түмэн хариуцлагаа тооцож эхлээд байна шүү дээ. Саяын сонгуульд муу дүн тавилаа. Одоо дараагийн Их Хурлын сонгуульд бас муу дүн тавина. Энэ чинь та нартай тооцох ард түмний хариуцлага. Намын чинь хувьд шүү дээ. Харин идсэн уусан луйварчингууд нь шоронд явах ёстой. Энэ удаагийн ялагдал бол та нарын сөнөлтийн эхлэл гэвэл харин үнэн байх. "Ялагдал бол ялалтын эхлэл" ч гэх шиг сайхан дураараа зүйр цэцэн үг зохиох юм даа.

Айлд байдаг ганц сайн хүүхэд нь МАХН юм биз дээ? Костюм өмссөн гээд байгаа бас. Бусад нь бүтэл муутай, уранхай хувцастай юм биз дээ. Жинхэнэ Монгол хүмүүс харин эсрэгээр ярьдаг юм шүү, Барсболдоо! Олон хүүхэдтэй айлд нэг нь жаахан бүтэл муутай, хэл ам таталдаг хүүхэд байдаг гэж ярьдаг. Гэхдээ энэ бол нийтлэг юм биш л дээ. Гэвч тийм тохиолдол мэр сэр байдаг учраас ингэж ярьдаг байх.

Харин энэ нөхрийн зүйрлэл бол МАХН-ыг "сайн хүүхэд" болгох гэж зориуд эсрэгээр гуйвуулсан зохиол байна. Эсвэл мэдлэггүйгээс болж буруу ярьсан байж болох юм. Өөрийнх нь намынхан уншаад толгой сэгсэрч байгаа даа.

МАХН 2012 онд үнэмлэхүй ялат байгуулна гэнээ. Ингэж мөрөөдөж байнаа гэсэн бол бас хөөрхий гэж хэлмээр санж. Мөрөөдөхөд мөнгө төлөхгүй гэгчээр. Харин баталгаатай ялна гэж ирээд "Ванга" авгай шиг аашилдаг байна шд. Сумтай байж мэдэхээр хүн байна. Ер нь намынх нь дарга Баярт зөвлөхөд, энэ Барсболд шиг чухал кадруудаа сард нэг удаа ядаж мэдрэлийн мэргэжлийн эмчид зохион байгуулалттай үзүүлж баймаар юм. Нам, нам гэж гүйсээр байгаад бүр янз бүрийн хий юм үздэг, далдыг хардаг гажигтай болж байгаа юм биш үү, эхнээсээ!

-Долдугаар сарын 01-ний үймээнээр амиа алдсан хүмүүсийн төлөө улс төрийн намууд хариуцлага хүлээх ёстой, ард түмнээсээ уучлал гуйх ёстой гэдгийг иргэний ниййгмийн байгууллагууд үргэлж шаардсаар ирсэн. МАХН яагаад жишээ нь уучлал гуйгаагүй юм бэ?

-Долдугаар сарын 01-ний хэргийг Монголын төр, төрийн байгууллагууд эхлээд шалгаж, хэн юу болсон бэ гэдгийг тогтоох, шийдвэрээ гаргах ёстой. Үүний дараа аль нам нь уучлал гуйж, аль нам нь хариуцлага хүлээх ёстой вэ гэдэг ойлгомжтой болно.

Сонгууль луйвардаж ард түмний дургүйцлийг хүргэж ийм юманд хүргэсэнээрээ МАХН нүгэлтэй. Ер нь энэ нам ядаж сонгуульд л шударга өрсөлдөж чадахгүй байгаа юм даа. Яагаад гээч? Яагаад гэвэл хэрэв шударгаар үзэх юм бол нам тавиулна гэдгээ мэдэж байгаа учраас тэр. Тийм болохоор л элдэв арга хэрэглэж, архи пиво өвөрт нь хийхээс өгсүүлээд л улайм цайм бэлэн мөнгө тарааж, саналын хуудас засаж, өөр хүнээр хуурамч санал өгүүлэх гээд л ямар л муу арга байна тэрийг сэтгэж суудаг хүмүүс дээ.

Цагдаа буудаад алчихсан гэдэг нь тогтоогдсон болохоор МАХН-ын байгуулсан засаг буюу түүний толгойлогч Баяр хариуцлагаа хүлээж огцрох байхаа. Тэр цагдаа чинь засгийн мэдлийн хэрэгсэл биз дээ? Тэр засгийн толгойлогч нь хэн байсан юм?
Логик нь ойлгогдож байгаа биз ? Жаахан ч гэсэн ичих нүүртэй, улс төрийн соёл гээч юмыг гадарладаг бол Баяр шууд огцрох ёстой. Эс тэгвэл ямаршуу дүүрчихсэн амьтан бэ гэдгээ таниулж байгаа гэсэн үг .

Б.СЭМҮҮН

"Би Монгол Улсын Ерөнхий сайд Баяр байна, Ура!" гэж бархирч байгаа түүнийг хараад хүмүүс юу гэж бодсон  бол гээд Youtube дээр үлдээсэн комментийг уншиж үзлээ. Энэ видеог үзээгүй хүмүүс энэ линкээр ороод үзээрэй:

http://www.youtube.com/watch?v=AZXLrkIizpc 

Тэгсэн Баярыг өмөөрсөн хүмүүс байнаа. Бүгд л уудаг юм чинь Баяр яагаад ууж болдоггүй юм гэж. ИНгэж өмөөрөөд байгаа улсууд хэний тухай яриад байгаагаа мэдэж байгаа юм уу? Энэ чинь ...дугаар хорооны иргэн Баяр биш, Ерөнхий сайд Баяр шүү дээ. Өөрөө ч гэсэн чанга дуугаар зарлаад байгааг сонсоо биз дээ. Төрийн ийм том албан тушаал хашдаг хүмүүсийн дагах ёс жаяг, биеэ авч явах журам, гадаад үзэмжээс авахуулаад хийж болох ба болохгүй зүйлүүд гээд их олон юм бий. Энэ бол дэлхийн жишиг. Би согтчихоод гудамжинд " Би ... дугаар хорооны иргэн Мэндээ байнаа" гээд хашгирч байвал ёстой "чепуха" байнаа. Тэгэхээр тэр өдөр Баяр сайдтаны гаргасан ааш авир бол байж болшгүй гутамшиг, Монголын нэр сүрийг унагаасан ой гутмаар явдал мөнөөс мөн. Ийм авирыг өмөөрөөд байх явдалгүй. Ер нь тэр үед бүгд л далбийтлаа уусан бололтой харагдана лээ. Энхбаяр, Элбэгдорж хоёр ч ялгаагүй хөл дээрээ тогтож чадахгүй согтуу харагдсан. Ганц ялгаа нь тэр хоёр Баяр шиг бархирч , алиагаа алдаагүй л болохоос мөн л адил буруу хэрэг хийсэн. Ер нь төрийн томчууд нь ингэж албан хэрэг явуулдаг ордондоо (ажлын байрандаа согтууруулах ундаа хэрэглэж ард түмэндээ сайхан үлгэр үзүүлж байх шив) архи ууж, бас болоогүй гудамжинд гарч ирээд ингэж орилж, согтуурхаж гайхуулдаг улс орон гэж манайхаас өөр байдаг болов уу? Ямар ч онцгой үйл явдал боллоо гэсэн ингэх ёс байхгүй.

Архины халуун дээр Баярын сагсуу өвчин нь хөдлөөд зэрэг зэрэг юм болсон хэрэг. Ерөнхий сайд маань сагсуу өвчтэй гэдгээ сая бас нотлоод авсан байна лээ. Тун саяхны Өдрийн сонин дээр гарсан зангиагүй ярилцлага гэгчийн үед хийсэн ярилцлага дээрээ "Миний засгийн газрыг унагаах санаа байвч сачий хүрэхгүй" гэж сагсуурсан байна лээ. За ийм сагсуу хүнд хэлэх юмаа цэгнэх, үг хэллэгээ зөв сонгож ярих талаар хичнээн зааж сургаад ч нэмэргүй бололтой. Уг нь төрийн том албан тушаалтан ингэж ярих бас л номонд таарахгүй баймаар юм. Адаглаад тэр хэлсэн үгэндээ ороогдоод эвгүй байдалд ордог. Манайхыг бодвол хэвлэл мэдээлэл нь дөрөвдэх засаглал нь бөгөөд ард түмнийхээ нүд чих болчихсон, улс төрийн соёл, ёс жаягтай, дэгтэй газар бол иймэрхүү "гудамжны" үг хэллэг хэрэглэсэн томчууд бол эргээд өөрсдөө эвгүй байдалд орж байцаагдаад балардаг юм билээ. Монголчууд ч сайхан юм дөө, уужуу тайван хүлцэнгүй гэхэд арай дэндүү. Ийм цалгар наазгай, сул задгай улс хэзээ дэг журамд суралцаж,төмөр мэт хатуу сахилгатай болж "хүн" шиг улс болноо бүү мэд. Сая болсон МАХН-ынхны томчуудын цугларалт дээр Баярын тэр сагсууралыг өөринх нь намын гишүүдээс шүүмжилж байсан гэсэн.

Баяр сайдтаны бас нэг адгийн зан бол түүний ичихгүй худлаа хэлдэг зан. Хүн гүтгэж болохгүй учраас бас баримттай юм ярихгүй бол болохгүй. Баярын худлаа хэлсэн жишээг мөн www.youtube.com дээр тавьсаныг үзээд эрхбиш миний хэлээд байгааг ойлгоно биз дээ. Дараах линкээр ороод үзээрэй:

http://www.youtube.com/watch?v=Ue1Q9cRbK9A

Ноднингийн 7 сарын нэгний үймээний үеэр хүний амь хөнөөсөн хэрэгт Цагдаагийнхан оролцсон нь нотлогдвол би хариуцлагаа хүлээнэ гэж Баяр хэлж байсан тухай шинээр сонгогдсон Ерөнхийлөгч Элбэгдорж хэлсэн байдаг. Тэр үнэн бол өдийд улс төрийнхөө хариуцлагыг хүлээгээд аль хэдийн огцорчихсон байх ёстой. Гэтэл үгүй юмаа. Харин юуны чинь огцрох; огцруулах гээд үзээрэй, гонжийнжоо байлгүй гэж хэлээд хэлээ гаргаад сууж байна шд. Эсвэл Элбэгдорж худлаа ярьсан, эсвэл мань эр худлаа залсан хоёрын нэг болох гээд байна. Элбэгээг би тэгж худлаа ярих хүн биш гэж бодож байна. Харин нэг сая төгрөг хүн бүрд өгвөл Монгол сүйрнэ гэж байснаа 1.5 сая төгрөг ч бололцоотой шүү гээд улайх ч үгүй залж байгаа Баяр худлаа залсан байх магадлал хамаагүй илүү. За тэгээд л сүүлийн үед ер нь мундахгүй залж байна доо. Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үеэр л "хамтраад ажиллахад таатай хүн сонгогдоосой" гээд л "таагүй" хүн сонгогдчихвол их л хэцүү байх бололтой хөмсгөө зангидаад байснаа Элбэгээг сонгогдсоны дараа "Би ер нь хэнтэй ч хамтарч ажиллаж чаддаг" гэж ирээд л хувирч билээ. Их Хурлын сонгуулийн үеэр санал худалдаж авч байгаа нь луйвар гэж ирээд л сүржигнээд байсан нь худлаа байж гэдэг нь өөрийнх нь намынхан яаж луйвар хийж байгааг мэдсээр байж нүдэн балай чихэн дүлий өнгөрөөснөөс харагдаж байна. Энэ тухай бичлэгийг дараах линкээр орж үзээрэй:

http://www.youtube.com/watch?v=vX6lhRSwZ1A&feature=related

5 хүний халуун амийг тасалж, олон хүний амьдралыг нурааж, заримыг нь тахир дутуу болгосон үр дүнтэйгээр хууль бус булаалтаа баталгаажуулчихаад одоо ганц бах нь ханасан янзтай байгаа ийм хүнийг Монгол хүнээ гэсэн сэтгэлтэй гэж хэлэхэд ам эвлэж өгөхгүй байна даа. Хичнээн ээжийн нулимсыг урсгаж, хүүхдийг өнчрүүлж, хичнээн гэр бүлийг хагацааж гай болсоноо энэ хүн мэдэж байгаа боловч үл тоож байна гэдэг чинь ямар шуу "совесть"-той хүн бэ гэдгээ л харуулаад байна шд. Бидэнд ийм харь элгийн хүн хэрэггүй ээ. Бидэнд ийм ёс жудаггүй, сагсуу, худалч, хүйтэн чулуун зүрхтэй, "совесть"-гүй удирдагч хэрэггүй. Энэ хүнтэй хариуцлага тооцож зайлуулах цаг болсон.

 Шашин бол хар тамхи болой гэж нэг "ухаантай"  хүн хэлсэн юм гэнэ лээ. Үнэн юм шиг санагдаад байгаа юм даа. Манай ганц мундаг нийтлэлч Баабар маань харин шашныг их "өмөөрдөг" учрыг би сайн мэдэхгүй. Тэр хүний хэмжээнд хүрч сэтгэж чадахгүй болохоор юу ч гэхэв, гэхдээ хүн болгон адилгүй хүлэг болгон жороогүй гэж хэлдэг байхаа. Жороо биш гэдгээ ч би нэг муу юм мэдээд байна л даа. Гэхдээ л энэ удаа бас л "зөрмөөр" санагдаад, санаа бодлоо хуваалцах санаатай бичиж байгаа нь энэ.

Олон түүх мүүх нуршиж төвөг удаад яахав, угаасаа тэр талаар нарийн ширийн тоо баримт сайн мэдэхгүй. Тийм болохоор ерөнхий байдлаар л дүгнэлт хийж ярих болох нь. Ер нь шашин гэдэг маань хүний мухар сүсэг, бишрэлтэй холбоотой бөгөөд байгалийн өмнө хүчин мөхөсдсөн, аргаа барж цөхөрсөн, гайхан биширсэнээс үүдсэн зохиомол номлол юм. Шинжлэх ухаан гэж арай болохгүй байхаа. Тухайн цаг хугацааны үед "сэргэлэн" хүмүүс нь энэ үл ойлгох байдал, тайлбарлашгүй үзэгдэл юмсыг өөрт ашигтайгаар хэрэглэх арга сэтгэж, бусдаас онцгойрох, ашиг хонжоо, нэр хүнд олох багаж хэрэгсэл болгож чадсан байх юм.

Магадгүй амар хялбараар амьдрах , бусдаар тэжээлгэх арга сэдсэн ч юм билүү, хэн мэдлээ. Яагаад ингэж хэлж байна гэхээр, хараад байхад шашны үйл ажиллагаа эрхэлдэг ямар ч сабжэкт бодит бүтээгдэхүүн бүтээдэггүй, бүтээлч хөдөлмөр эрхэлж , ямар нэгэн байдлаар нийгэмд ашиг тустай үйл хийдэггүй учраас тэр. Гандантэгчилэн хийдийн харъяа бөгөөд лам нар ажилладаг гутлын үйлдвэр гэж сонсоогүй юм байна. Бусад шашны хувьд ч мөн ялгаагүй; тэдний гол зорилго нь өөрсдийнхөө итгэл үнэмшлийг сурталчлах, шинээр итгэгч элсүүлж хүрээгээ өргөжүүлэх, нийгэмд байр сууриа болон нөлөөгөө бэхжүүлэх явдал юм. Орчин үед энэ олон шашны "үр бүтээлтэй" урт хугацааны үйл ажиллагааны үр дагаврыг дэлхийн хүн төрөлхтөн хэдэн хэсэгт хуваагдаж, бие биедээ дайсан болцгоосон байдлаас харж болно. Хүн төрөлхтөний түүхийн явцад шашны зөрүүгээс болж хоорондоо дайтаж цус урсгаж байсан жишээ цөөнгүй байдаг гэсэн. Тэр ч байтугай нэг ерөнхий шашны доторхи өөр өөр урсгалууд хоорондоо нэгийгээ үзэж нэхий дайлаа тайлж байсан байх юм. Үүний нэг том жишээ бол Монголчууд өөр хоорондоо "улаан" ба "шар" болцгоон хядалцаж байсан явдал мөн. Даанч харамсалтай. Түвдийн буддизмын шарын талыг өмөөрч Гүүш хаан, улаан талыг өмөөрч Цогт тайж нарын цэргүүд эрэгчин эмэгчинээ үзэж олон ч Монгол хүнийг хөнөөсөн гэнэм. Хүмүүн төрөлхтөн шашин гээч юмыг зохиож дэлгэрүүлээд түүнээс ач тус хүртсэн юм гэж юу ч байхгүй байсаар атал яагаад ийм амь бөхтэй оршино вэ? Хүний итгэл үнэмшил гэж яаж ч болдоггүй нэг юм байнаа. Яг л немц овчаркийг сайн сургаад тавьчихсан юм шиг; багаас нь хэлж яриад тархинд нь суулгаад өгчихсөн болохоор дараа нь мянга ятгаад нэмэргүй байдаг бололтой.

Христийнхэн гэхэд л,  том багагүй хүүхдээ дагуулаад, нярай хүүхдээ хүртэл тэврээд 7 хоног бүр сүм хийддээ очиж мөргөл үйлддэг. Ингэж багаасаа явсан хүүхэд мэдээж цаашдаа эцэг эхийн уламжлалыг өвлөөд явдаг байна. Лалынхан мөн тогтмол цаг өдөр мөргөл хийдэг хатуу уламжлалтай улс. Хараад байхад Европ, Америк тивийнхэн ихэнхдээ Христийн шашныг, Азийнхан болохоор Буддын шашин болон Лалын шашин түлхүү шүтдэг бололтой. Гэвч мэдээж аль аль тивд нь "гадны" шашин бага ч гэсэн шургаад авсан байх нь элбэг. Монголын "уламжлалт" гээд байгаа энэ шашныг Түвдийн Буддизм эсвэл Ламизм гэхчлэн нэрлэдэг аж. Энэ ламизм Монголд тус болохоосоо илүү гай болсон эд дээ. Дээр дурдсан жишээнээс харахад л энэ шашнаас болж Монголчууд бие биенийхээ эсрэг цэрэглэн хядалцаж байсан нь адаглаад өөрсдийнх нь хүчин мөхөсдөж , эв нэгдэлгүй тархай бутархай байснаар гадны дайсанд хялбархан эзлэгдэх аюулыг бодитой болгож , цаашлаад нийт Монголчуудын хүн амын өсөлтөнд муугаар нөлөөлж байсныг төсөөлөлөхөд нэг их ухаан шаардахгүй.

Түвд гэдэг улсын хөгжил дэвшилд тэр шашин нь ямр их чөдөр тушаа, гай болж байсныг одоо тэр улсын байгаа байдлаас харж болно. Хятадууд угтаа Далай ламыг буруутгахын тулд энэ хоцрогдлыг жишээ авах боловч үнэндээ Далай лам хувь хүний хувьд ямар ч хамаагүй юм. Гол буруутан нь тэр шашин юм. Сүм хийдэд сууж маань унших, бэлэн хоол идэхээс өөр ажилгүй лам нарын бүхэл бүтэн арми бий болгосоноор эрчүүдийг үндсэндээ аливаа бүтээлч үйлдвэрлэлээс хол байлгаж, тэр ч байтугай эхнэр авахыг хориглосон (Монголын лам нар тийм байсан гэсэн, бодвол адилхан байсан биз) нь нөгөө хүн амын нөхөн үржихүйд асар муугаар нөлөөлж ,тэр улсыг доройтоход гол нөлөө үзүүлсэн гэхэд хилсдэхгүй байхаа.

Монголчууд энэ шашныг "импортолж" авсанаар түүхэндээ маш том , засаж болшгүй алдаа хийсэн бөгөөд одоо хэр нь үр дагавар нь харагдаж байна. Хаа нэгтээ уншиж байсан тоонд үнэмшвэл, тухайн үед Да Хүрээнд сууж байсан лам нарын арми 100000 хүрч байсан гэнэ лээ. Зуун мянга шүү! Энэ бол тухайн үейин Монголын хүн амтай харьцуулбал асар их тоо. Энэ зуун мянган лам нар бусад цөөхөн малчид, энгийн иргэдээрээ тэжээлгээд өөрсдөө юу ч бүтээхгүй "хувалз" болоод сууж байсан байгаа юм . Юу ч бүтээж хийхгүй мөртлөө бас үрждэггүй, идэхээс өөр ид шидгүй "тарлан шарууд" байжээ. Хэрэв зуун мянган лам нар гэр бүл зохиогоод явсан бол адаглаад нэг айл 5 хүүхэдтэй байна гэж тооцоод жаахан тоо бодоход энэ хүмүүс хэд болж үржих байваа гэдгийг амархан багцаалмаар байгаа биз. Зуун мянга чинь  5-аар үржүүлээд таван зуун мянга болно, тэр таван зуун мянга чинь мөн цаашаа үржээд хэд болох вэ? Геометрийн прогрессоор л явж өгнө шүү дээ. Ингэхээр энэ ламизм гээч чинь Монголын хүн амын нөхөн үржихүйд бөөн саад болж, манай улс доройтож сульдахад гол үүрэг гүйцэтгэсэн буруутай гэж хэлж болохоор байгаа биз.

Ардын хувьсгал гээч нь ялаад манай сайхан материалист хувьсгалчид харин бүр дордуулаад "муу дээр нь муухай, муухай дээр нь улцан" болгож тавьсан даа. Хүн бүл цөөтэй, хүч муутайгаа мэдсээр байж бүгдийг нь "шар шувтлаад" хаячихын оронд бөөнөөр нь нөгөө хөөрхий лам нарыг чинь цааш нь харуулдаг байгаа. Лам хувцас нь бидэнд ямар ч хэрэггүй , гэхдээ хүн нь хэрэгтэй байсан юм шүү дээ. Ингээд нөгөө тэнэг коммунистууд чинь бүр хүн амынхаа тоог цөөлж тэнэгтээд, гэмтэй гэмгүй баахан улсуудыг хороож бас их том гай тарьсан даа. Бүл муутай улс бол хэзээ ч хүч муу байдаг. Хятад , Энэтхэг гээд л аваад үзэхгүй юу. Хүнээр "зодоод" л босоод ирж байна шүү дээ.

За тэгээд шашин шүтэж мунхрах нь нэг хэсэгтээ хүчээр ч болтугай дарагдаж, даавуугаар биеэ ороож зүгээр суудаг хүмүүс цөөрч байтал эрх чөлөөний нар гийж, тэр сиймхийгээр нөгөө дөвчигнөдөг зайрангууд олширч, орхимжтонгууд дахиад моодонд орж эхэлдэг байгаа. Одоо бүр сургууль энэ тэр байгуулаад , энд тэнд дацан хийдээ сэргээгээд дахиад л "аллергитээд" эхэллээ. Далан жил "бэлдсэн" материалистууд гэнэт л нэг өдөр нүүрнийхээ багийг хуулж аваад "Буддист" болцгоолоо. Нөгөө сая зайлдаг "урт шар дээлт" хүртэл "Бурхны үнэнч шавь" болоод, ламизмыг төрийн шашин болгох хэтийн зорилготой нам хүртэл байгуулагдаж, хүн бүр л аливаа ажил явдал, хэрэг тохиол бүрд "лам багшийг" залж, элдэв ном дүрэм уншуулах нэрээр сүм хийдэд "татвар" төлж, үнэн худал шалтгаар Ганданг эргүүлдэж байдаг өвчтэй болжээ. Зарим хөдөө газрын балгас болсон хийдийг сэргээж, тэнд суулгах ламын эрэлд хатаж байгаа дуулдах юм. Ийм байдлаар бол удахгүй манай лам нарын арми тоо толгойгоороо өмнө байсан амжилтаа эвдэж мэдэхээр байна.

Ийнхүү Монголын баялаг бүтээж байх ёстой нэг томоохон хэсэг толгой нь эргэсэн ард иргэдээрээ тэжээлгэж суудаг болох нь. Энэ "зарчимгүй" явдлыг жаахан хязгаарлахгүй бол удахгүй Монгол улсын Ерөнхийлөгч "Шашин төрийг хослон баригч" гэдэг гуншинтай болох цаг ирэх нь тодорхой. Саяын шинээр сонгогдсон Ерөнхийлөгчийн тангараг өргөх ёслол дээр нэг "толгой лам" үг хэлж байх шиг харагдана лээ. Тэр нөхөр одоо тэнд юу хийж явсан байж таарах вэ? "Эсгий хийх газар нохой хэрэггүй" гэдэг шиг төрийн ажил хэрэгт шашны хүмүүн илүү баймаар юм. Тэгсэн үгүй юмаа, бодвол нөгөө Монголын "үндэсний" шашин гэдэг утгаар нь бас нэг ламтан оролцох ёстой байж л дээ. Тэгж яривал, Ламизм чинь Монголын "үндэсний шашин" биш шүү дээ. Шашин гэдэг утгаараа Монголчууд бөөгийн уламжлалтай байсан юм шиг байгаа юм. Одоо тэр тэнгэр газар, огторгуй, уул хадаа тахин шүтэх ёс юм уу даа. Гадны шашинг авчихаад л үндэсний болгоод туучих юм даа. Бас болоогүй, шинэ Ерөнхийлөгч ямар өнгийн дээл өмсөхийг ламаас асуусан гэв үү? (Эсвэл "үзмэрч" Дащэрэнгээс асуусан юм болов уу? Андуурсан бол уучлаарай.)

Бүр Чингис хааны үед ч гэсэн аль нэг шашин нь давамгайлж байгаагүй, бүгд л зэрэгцээд оршиж байсан гэдэг. Орчин үед энэ шашнуудын арга барил, тактик өөр болжээ. Христийнхэн гишүүдээ янз бүрийн аргаар элсүүлэх ба тэр аргууд нь их өгөөжтэй гэж хэлж болохоор бөгөөд тийм ч учраас Монголд христэд итгэгчидийн тоо жил бүр нэмэгдсээр байна. Тэд ялангуяа буяны чанартай арга хэмжээ их зохиож, хүнд хүрч чадсан учраас амжилттай байгаа хэрэг. Жишээ нь, ядуусыг хооллож хувцаслах, хэлний сургалт явуулах, гадагшаа сургуульд зуучлах, шаардлагатай хүнд эмчилгээний зардлыг даах гэх мэт. Түүнээс гадна манай ламизмыг бодвол олноор нь орхимж өмсгөж сүм хийддээ "хоридоггүй" болохоор олон хүн баялаг бүтээж, тоо толгойгоо өсгөж үржих боломжтойгоороо "давуу талтай" ч юм шиг. Манай "шарынхан" хажууд нь "хоцрогдсон" хэвээрээ, "менежмэнт" нь хуучнаараа байх бөгөөд тэгсэн мөртөө бас бусад шашныг хажиглах маягтай, янз бүрийн юм ярьдаг гэж байгаа. Гадны шашин Монголчуудын толгойг эргүүлж "муу аргаар", хоол унд, хувцас мэтээр, урхидаж байна гэж ирээд л сүржигнэх мөртөө өөрсдөө гадаа гудамжаар гэр хийсэн ядуучууд, өлсөж гурайтаж байгаа хүүхдүүдэд хоол өгч гийгүүлж байгаа нь  "No" шүү дээ.

Нөгөө буян хийх ёстой, хийдэг энээ тэрээ гэдэг шал худлаа. Өлсөж байгаа хүүхдүүдэд өдөрт нэг удаа хоол өгчихөөд дараа нь бид нар буян хийдэг гэж донгосох хэрэгтэй. Тэрнээс өөрсдөө өдрийн 3 удаа зоог барьж, өргөл барьц, элдэв номын хураамж гэдэг нэрээр ухамсар дорой ард түмнээсээ залилж авсан мөнгөөрөө аль дуртай хоолоо хийж идээд шар тосоор гулгиж, өмхийгөөр унгас алдаж явах чинь буян бишээ. Монголчууд минь одоо эрхбиш ухаарах цаг болжээ. Хүүхдээ бэлэн идэх хоолтой санаа амар сайхан ажилтай болгож байна гэж бүү бод. Энэ чинь наанадаж хүүхдээ, цаанадаж улс орноо хорлож байгаа гэж ойлгох хэрэгтэй. Тэр лам болж бэлэн хоол идэж, хэн ч үл ойлгох хэлээр цээжилсэн номоо дуудахаас өөрийг хийхгүй хүмүүс чинь бодитой юм хийх , улс орноо хөгжүүлэх ёстой хүмүүс юм шүү. Тэд нарыг битгий тэнд аваачиж хатаагаач. Тэр хүүхдүүд чинь тэгж орхимж углаж нэгэн хэвийн уйтгартай амьдралаар амьдрах ялаар шийтгүүлэх ёсгүй хүмүүс шүү. Аль ч шашин руу ингэж туйлшрах хэрэггүй , тэр тусмаа энэ ламизм руу.

Энэ нэг хэдэн даварсан улсууд байнаа. Ардчилалын үлгэр жишээ орон гэгдэх АНУ, бүхнийг эзэгнэх дуртай бүдүүлэг Орос тэргүүлээд ичих нүүргүй Хятад, сагсуу онгироо Их Британи, ааш нь олддоггүй Франц зэрэг улсууд одоо бүхэл бүтэн дэлхийн хувь заяаг шийдэж суудаг болжээ. Хэн тэд нарт тийм эрх олгосон бэ? Уг нь бол хэн ч олгоогүй, гэхдээ тэд НҮБ гээч тоглоомын газар байгуулаад, дэлхийн 2-р дайны үеийн болон дараа олж авсан нэр нөлөөгөө ашиглаад өөрсдийгөө "томилж" орхисон хэрэг. Тэр үед Хятад ямар юмны хүчирхэг байхав, хүний олноор ба эзэгнэж байсан газар нутгийн хэмжээгээрээ энэ томчуудын эгнээнд орсон хэрэг. Эд нар НҮБ гэдэг тоглоомын байгууллагынхаа Аюулгүй Зөвлөлийн байнгын гишүүн орнууд гэдэг хэзээ ч халдашгүй дархан цол хүртээд , тэгээд л дэлхийн улс орнуудын хувь заяаг мэддэг дарга нар болсон аж. Байнгын бус гишүүн гээд хэдэн улс сонгодог боловч тэд нэр нөлөө бага. Хэн гэдэг улсыг яаж шийтгэхэв, ямарыг нь салгаж хэнтэй нийлүүлэхэв, ямарыг нь зад загнаад нам болгохов, хэнийг нь боож хааж хашраахав гэх мэтийн чухал асуудлыг энэ 5 дарга л мэднэ. Томчууд бас бусад улс орнуудад ( тэдгээр улсуудыг "Багачууд" гэж нэрлэе) эрх мэдэл, давуу тал олж авах, нөлөөгөө тогтоох гээд хоорондоо хөөрхөн шөргөөцөлдөх боловч хэзээ ч тэгж бие биетэйгээ айхтар муудалцахгүй. Учир нь "Томчууд" хэвээрээ байх язгуур сонирхол тэднийг үргэлж эв зүйгээ олоход тусалдаг.

Томчууд маань ер нь эдийн засгийн чадал болоод цэргийн хүч, техникээр бусад багачуудаас илүү давамгай байдаг учраас өдий болтол байр сууриа хадгалж ноёлж иржээ. Томчуудын хүрээнд ордоггүй боловч тэд нартай эн зэрэгцэхээр хүч чадалтай хэсэг улсууд бий: Герман, Япон, Энэтхэг, Канад, Австрали гэх мэт. Гэвч эдгээр улсуудыг Аюулгүйн Зөвлөлд оруулах сонирхол бага байдаг нь мөн л тэд нарын нөлөөгөө алдахгүй байх, дэлхийн хувь заяаг цөөхүүлээ шийдэж байх гэсэн сонирхолтой нь холбоотой. НҮБ-ийн гишүүн орнууд гээд одоогоор нийт 192 орон байх боловч мөнөөх 5 дарга ба өндөр хөгжсөн хэдэн цөөхөн орнуудыг хасаад үлдсэн нь "Багачуудын" эгнээнд багтана. Багачууд маань ядуу буурай, хоцрогдсон, гуйлгачин орнууд учраас энэ байдлаасаа болж Томчуудаасаа ихээхэн хамааралтай бөгөөд тэдний үгэнд оромтгой. Томчууд ч ийм байлгахыг хүсдэг.

Гэвч сүүлийн үед багачуудын зарим нь томчуудын уурыг хүргэх болжээ. Ийм дуулгаваргүй пацаануудын тоонд Хойд Солонгос, Иран орж байна. Яагаад томчууд сандралдах болов оо? Дээр дурдсан сахилгагүй пацаанууд цөмийн зэвсэгтэй болж томчуудтай зиндаархах санаатай учраас сандарсан хэрэг. Мэдээж цөмийн зэвсэг дэлгэрүүлэхгүй байх тухай гэрээг зөрчлөө гэж буруутгана л даа; юу боллоо гэж бид нартай зиндаархах гэж байна гэхэв дээ. Манай томчууд нэг айхтар зальтай юм хийсэн нь тэр цөмийн зэвсэг үл дэлгэрүүлэх тухай гэрээ гээчийг хийгээд багачуудаараа гарынх нь үсгийг зуруулаад авсан явдал. Ингээд дарга нараас бусад улс цөмийн зэвсэг бүтээж, эзэмшиж болохгүй гээд хориглосон болохоор тэд нар бусдаас зэвсгийн хүчээр ямагт илүү байна гэсэн үг. Манай 5 даргаас гадна тэр 1970 оны Цөмийн зэвсэг үл дэлгэрүүлэх тухай гэрээнд нэгдээгүй байсан Энэтхэг, Пакистан, Хойд Солонгос гурав цөмийн зэвсэг хийж туршсан байх юм. Израйл улсыг бас цөмийн зэвсэгтэй гэдэг гэнэ.

Манай томчууд терроризмын аюул гэдэг нэрээр бусад улсуудыг цөмийн зэвсэгтэй болоход саад хийхийн тулд амь нэгтэй зүтгэж байна. Угийн муу харьцаатай АНУ, Хятад , Орос зэрэг улсууд саяхан Хойд Солонгосын эсрэг хамгийн хатуу харгис арга хэмжээг авна гэж шийдсэн нь тэдний эрх ашгийг хөндсөн ямар ч асуудал дээр нэгдэж чаддагийг харууллаа. Хойд Солонгостой бүх харьцааг тасалж , дэлхийгээс улам тусгаарлаж шийтгэх юм байх. Угийн ядуу зүдүү ард түмэн улам л хурдан өлсөж үхэх биз ээ. Аюулгүй байдал, энх тайван гэдэг хуурамч баг зүүсэн томчууд маань Хойд Солонгосын ард түмэнг турааж алахаар шийдлээ. Үнэндээ ингэж харгис зан гаргаж хатуурхах шаардлагагүй юм.

Ер нь энэ бүхэн юунаас болоод байгааг дээр өгүүлсэн билээ. Одоо томчуудын ноёрхолд цэг тавих болжээ. 5 дарга дэлхийн хувь заяаг шийддэг явдлыг эцэс болгож , НҮБ-ыг жинхэнэ утгаар нь ажиллуулж эхлэх шаардлагатай болжээ. Шударга байдлыг тогтоож, хэдхэн улсын үзэмжээр асуудлыг шийддэг явдлыг больсон цагт л энэ дэлхийн улсууд эрх тэгш, эв найртай амгалан, ард түмэн нь жаргалтай амьдрах боломжтой болно. Бүх улсууд энх тайвны болон аюулгүй байдлын асуудлаар (Ауюлгүй Зөвлөлийн хариуцдаг үндсэн асуудлууд) тэр болгон суугаад хамтдаа хэлэлцэх боломж магадлал муутай байж болох тул тухайн тив буюу бүсээс сонгогдсон төлөөллөөр НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл гээч байгууллагыг байгуулж, одоогийн бүтцийг эрс өөрчлөх нь зүйд нийцнэ. Энэ тухай Ерөнхий Ассамблейн хуралдаан дээр санал оруулж НҮБ-ын дүрэм журамд өөрчлөлт хийх замаар шийдэх бүрэн боломжтой. Гагцхүү манай багачууд энэ саналыг гаргаж, дэмжиж санал өгөх хэрэгтэй. Энэ саналыг жишээ нь , тэр багачуудын нэг болох Монгол Улс гаргаж дэвшүүлж болно.

НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийг тэгш харьцаатайгаар, тив буюу бүс бүрээс тэнцүү төлөөлөл оруулж байгуулах хэрэгтэй. Энд тухайн улс орны ядуу зүдүү байдал, цэргийн хүчний болон эдийн засгийн чадавхийг ямар нэгэн шалгаруулах үзүүлэлт болгож болохгүй. Тухайн тивээс/бүсээс төлөөлж сууж байгаа гишүүн тодорхой журмын дагуу ротациар, ээлжлэн солигдох маягаар ажиллахаар хийвэл илүү шударга бөгөөд улс бүрийг ухамсартай,, хариуцлагатай болгох нигууртай. Байнгын гишүүн гэдэг ойлголтыг халах хэрэгтэй. Ийм байдал зөвхөн хэн нэгэнд давуу эрх олгож бусдыг дорд үзсэн байдал бий болгох гэмтэй. Австрали ганцаараа тив гэж явдаг учраас түүнтэй ойролцоо бусад далайн улсуудтай нэг бүс болгож болох юм. Тэрчлэн Азийн бүс, Европын бүс, Хойд Америкийн бүс, Өмнөд Америкийн бүс, Африкийн бүс гэсэн таван бүс байна гэвэл нийтдээ 6 бүсээс ижил тоогоор төлөөлөл орсон байх юм. Тухайн бүсийг төлөөлж байгаа улсын тоо хэд байх вэ гэдэг дээр янз бүрийн санал гарах байх; гэхдээ 2-3 байж болох юм.

Хойд Солонгос Цөмийн зэвсэг үл дэлгэрүүлэх гэрээнээс гарчихсан болохоор одоо манай томчуудын залхаалтыг шударга гэж хэлэх аргагүй. Тэгээд ч Хойд Солонгос хэнийг байлдан дагуулах гээд, хаашаа довтлоно гээд заналхийлээд байгаа билээ? Тийм бодит аюул байхгүй байсаар атал ингэж хориг арга хэмжээ авч шийтгэж байгаа явдалыг зөвтгөх үндэс алга. Энэ бол зөөлөн хэлэхэд хэлмэгдүүлэлт, хатуухан хэлбэл харгислал. Ийм аргаар энхийг сахиулна гэж байгаа томчуудад одоо бүхнийг даатгаж суудагаа больцгоох цаг болсон байна. Хойд Солонгос цөмийн зэвсэгтэй болох эрхгүй юм бол Израйл ч мөн адил, Пакистан, Энэтхэг бүгд л зэвсгээ устгах ёстой.

Ер нь Цөмийн Зэвсэг Үл Дэлгэрүүлэх Гэрээ гэдгийн нэрийг өөрчилж Цөмийн зэвсэгийг хориглох тухай гэрээ гэж нэрлээд дэлхий нийтээр хориглох хэрэгтэй. Энэ гэрээг олонхиороо баталсан л бол НҮБ-ын гишүүн орон бүр заавал дагаж мөрдөх ёстой бөгөөд одоо албан ёсоор тэр зэвсгийг эзэмшигч гүрнүүдээс эхлээд ил далд эзэмшиж байгаа болон хийж бүтээхээр зэхэж байгаа улсууд бүгд зэвсгээ устгах болно. Ингэхэд цөмийн зэвсэг одоо хэнд юуны тулд хэрэгтэй байгаад байгааг бодох цаг болжээ. Элдэв төрлийн хүнд хөнгөн буу зэвсэгээр тэртэй тэргүй дэлхий хахаад байгаа биз дээ. Аль нэгэн улс үндэстэнг л орвонгоор нь хүйс тэмтрэх гээгүй бол цөмийн зэвсэг, атомын бөмбөг хэрэггүй баймаар. Гэвч манай томчуудын ганц хөзөр нь энэ бололтой.